मानसिक गुलामगिरीतून सुटका - १. भोंदू

                          मानवी समाजात अनादी काळापासून सातत्याने कोणत्या ना कोणत्या राजकीय नेत्याचा, धार्मिक गुरूचा किंवा सामाजिक लोकनायकाचा उदय होत असतो. अनिश्चितता, भीती आणि अस्वस्थतेने ग्रासलेला सामान्य माणूस या नायकामध्ये आपला 'तारणहार' पाहू लागतो. लोक त्यांच्या सर्व अपेक्षा आणि स्वप्ने ही व्यक्ती पूर्ण करेल या आशेने त्या व्यक्तीला सर्वशक्तिमान व देवतुल्य मानतात. माणसाच्या भीती आणि लालसेचा फायदा घेत पाखंडी लोक अलौकिक यशाची खोटी आमिषे दाखवतात. कठोर परिश्रमानेही प्राप्त होण्याची शाश्वती नसलेल्या गोष्टी सहज मिळवून देण्याचे आश्वासन ते देतात. यासाठी ते आपल्या प्रभावी वाणीचा, आत्मविश्वासाचा आणि अध्यात्माचा मुखवटा वापरून माणसाचा विवेक आणि तर्क नष्ट करतात आणि बघता बघता त्याच्याभोवती निष्ठावंत अनुयायांचे विशाल वलय निर्माण होते. काळाच्या ओघात जेव्हा सत्तेची, संपत्तीची किंवा अमर्याद अधिकारांची धुंदी चढते, तेव्हा त्या तथाकथित नायकाचा खरा चेहरा उघडा पडू लागतो. त्याचे नैतिक अधःपतन, गुन्हे किंवा त्याच्या मर्यादा जगासमोर येतात आणि ज्याला कालपर्यंत सर्वशक्तिमान समजले जात होते, तो केवळ कोणाच्या तरी हातचे बाहुले होता हे लक्षात येते. त्याचा खरा चेहरा उघड झाला किंवा गुन्हे सिद्ध झाले, तरीही त्याचे काही अनुयायी सत्याकडे साफ दुर्लक्ष करतात आणि आंधळेपणाने त्या नेत्याच्या पाठीशी उभे राहतात. "आपण ज्याला सर्वस्व दिले तो चुकीचा होता" हे स्वीकारणे म्हणजे स्वतःचा पराभव मान्य करण्यासारखे असते. म्हणूनच, स्वतःचा अहंकार जतन करण्यासाठी हे लोक आरोपांना 'कटकारस्थान' ठरवून अंधभक्तीचा मार्ग सोडत नाहीत. तर काही अनुयायी त्या जुन्या नेत्यामुळे, गुरुमुळे निर्माण झालेली वैचारिक व भावनिक पोकळी भरून काढण्यासाठी तात्काळ दुसऱ्या एखाद्या नव्या नेत्याचा, गुरूचा किंवा विचारसरणीचा शोध सुरू करतात. पुन्हा एकदा निष्ठा, अंधविश्वास व अटळ भ्रमनिरासाचा हाच खेळ नव्याने सुरू होतो. 

                         या पाखंडी लोकांना केवळ अशिक्षित, असहाय्य आणि गरीब लोकच बळी पडत नाहीत, तर उच्चशिक्षित, श्रीमंत आणि सर्व काही सुरळीत असलेला प्रस्थापित उच्चभ्रू वर्गही तसेच गुन्हेगारी वर्गही बळी पडतो. गोरगरिबांचा जराही कळवळा नसलेला, सत्कार्यासाठी एक कवडीही न खर्च करणारा, सोयरिकीचा संबंध इज्जतीशी जोडणारा आणि समाजात आपल्या मोठेपणाचा तोरा मिरवणारा हा उच्चभ्रूवर्ग या पाखंडी भोंदूबाबाची मनोभावे सेवा करताना स्वतःची तनमनधनाची तिजोरी स्वखुशीने खुली करतो. सर्वकाही असूनही उच्चभ्रू वर्ग भोंदू बाबांच्या जाळ्यात अडकतो कारण अफाट संपत्ती किंवा सत्ता ही माणसाला भीती, आजारपण आणि भविष्याची अनिश्चितता यांपासून पूर्ण संरक्षण देऊ शकत नाही. उच्च पद, सत्ता आणि संपत्ती असलेल्या वर्गात 'हे सर्व टिकवून ठेवणे' आणि 'यातून काही वाईट तर घडणार नाही ना?' ही भीती सर्वसामान्य माणसापेक्षाही तीव्र असते. राजकारणातील पदे, सनदी अधिकाऱ्यांच्या बदल्या किंवा कारवाया, आणि उद्योगांतील मोठे नुकसान यांमुळे त्यांच्यावर सतत मानसिक दडपण असते. बाहेरून अत्यंत वैभवशाली दिसणाऱ्या या लोकांच्या वैयक्तिक आयुष्यात तीव्र कौटुंबिक कलह, मुलांचे प्रश्न, दुर्धर आजार किंवा मानसिक अस्वस्थता असू शकते. ज्या गोष्टी ते सोबतच्या लोकांसोबत उघड करू शकत नाहीत, त्या सोडवण्यासाठी ते गुप्त 'उपाय' देणाऱ्या भोंदूंकडे वळतात. प्रतिस्पर्ध्याला मागे टाकण्यासाठी, अधिक मोठी पदे मिळवण्यासाठी किंवा राजकारणात विजय मिळवण्यासाठी अनेकदा चमत्कारी उपायांचा शॉर्टकट शोधला जातो. "कोणीतरी करणी केली आहे" किंवा "गृहदोष आहे" अशा अंधश्रद्धांवर विश्वास ठेवून हे लोक उपायांच्या शोधात भोंदूबाबांकडे निघतात. याचा फायदा घेऊन भोंदू पाखंडी अशा लोकांना विश्वासात घेतात आणि त्यांचे आर्थिक व मानसिक शोषण करतात.असे भोंदू बाबा स्वतःभोवती एक गुप्ततेचे आणि 'मोठ्या लोकांचा पाठिंबा असल्याचे' वलय निर्माण करतात. "येथे फक्त उच्चभ्रू लोकच येतात" असा आभास निर्माण केल्यामुळे, या वर्गातील लोकांना तिथे जाण्यात एक प्रकारची मानसिक प्रतिष्ठा वाटू लागते. एखाद्या प्रभावशाली कुटुंबातील व्यक्तीने अशा ठिकाणी विश्वास ठेवला, की त्यांच्या संपर्कातील इतर राजकारणी किंवा अधिकाऱ्यांचे कुटुंबीयही "त्यांचा अनुभव चांगला आहे" या आधारावर तिथे जाऊ लागतात आणि भोंदू बाबांची भरभराट होऊ लागते. 

                  अंधश्रद्धा आणि भोंदूगिरीच्या जाळ्यात सर्वात आधी सहज अडकणारा वर्ग म्हणजे हातावर पोट असलेला, रोज कमवून खाणारा कष्टकरी व मजूर वर्ग. या वर्गाचे संपूर्ण आयुष्य दैनंदिन अस्तित्वाच्या भीषण लढाईवर आधारलेले असते. भविष्याची अनिश्चितता, वैयक्तिक आयुष्यातील अपयश आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांचा भार यामुळे आतून पूर्णपणे खचलेला हा माणूस जेव्हा हतबल होतो, तेव्हा तो अंधारातून बाहेर पडण्यासाठी आधार शोधू लागतो. याच अगतिकतेचा फायदा घेऊन प्रत्येक समस्येवर रामबाण उपाय असण्याचा किंवा आजार बरा करण्याचा दावा करणाऱ्या भोंदू बाबांच्या आमिषांना हा वर्ग बळी पडतो. रोजच्या संघर्षातून निर्माण होणारी अस्वस्थता माणसाला मानसिकदृष्ट्या कमकुवत करते. वास्तवात जगण्याचा कोणताही ठोस आधार न दिसल्याने तो नकळत चमत्कारांवर विश्वास ठेवू लागतो. गरिबीमुळे अल्पशिक्षित राहिल्याने आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव असल्याने, वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या अंधश्रद्धांवर त्यांचा सहज विश्वास बसतो. सावकारी कर्ज व दारिद्र्यातून बाहेर पडण्यासाठी "रातोरात नशीब बदलेल" असे खोटे आश्वासन देणाऱ्याला हा वर्ग आपला अंतिम तारणहार मानतो. थोडक्यात, अज्ञान, दारिद्र्य आणि हतबलता हे तीन घटक कष्टकरी वर्गाला या भोंदू बाबांचे आपसूकच गिऱ्हाईक बनवतात. या शोषणाला आणखी खतपाणी घालते ती आपली तुटपुंजी आरोग्य व्यवस्था. कुटुंबात कुणी आजारी पडल्यास किंवा अपघात झाल्यास खासगी रुग्णालयांचा अफाट खर्च या वर्गाच्या आवाक्याबाहेरचा असतो. शासकीय आरोग्य व्यवस्थेतील मर्यादांमुळे हताश झालेला माणूस मग स्वस्त उपायांच्या शोधात निघतो. जेव्हा एखादा भोंदू बाबा अंगारा-धुपारा किंवा नवसाने आजार बरा करण्याचा पोकळ दावा करतो, तेव्हा नाईलाजाने हा वर्ग त्या भोंदूगिरीलाच आपला शेवटचा मार्ग मानतो.याशिवाय, गरिबीमुळे समाजात सतत होणारी अवहेलना आणि उपेक्षा यांमुळे मानसिक आधाराच्या शोधात असलेला हा माणूस जेव्हा बाबांच्या दरबारात जातो, तेव्हा तिथे मिळणारा खोटा दिलासा त्याला तात्पुरती शांती देतो. एकाचे पाहून दुसराही त्याच मार्गावर जातो आणि यातूनच संपूर्ण वस्तीत किंवा समाजात अशा ठिकाणी धाव घेण्याची दुर्दैवी साखळी तयार होते. हा वर्ग स्वेच्छेने नव्हे, तर भीषण दारिद्र्य, आरोग्य व्यवस्थेचे अपयश आणि अनिश्चित भविष्याच्या भीतीपोटी या भोंदू पाखंडींच्या जाळ्यात ढकलला जातो.     

              अट्टल गुन्हेगार आणि वाममार्गाने अमाप पैसा कमावणारे लोक भोंदू बाबाच्या आहारी जाण्यामागे प्रामुख्याने त्यांची आंतरिक अस्वस्थता, भीती आणि परस्पर स्वार्थी हितसंबंध कारणीभूत असतात. गैरव्यवहारातून उभे केलेले साम्राज्य आणि ते टिकवण्यासाठी करावी लागणारी सततची धडपड ही माणसाला आतून कुरतडत राहते. बाहेरून सर्व काही मिळवल्याचा भास होत असला, तरी भूतकाळात केलेल्या एखाद्या अपराधाची बोच मनात कायम जिवंत असते. भौतिक सुखांचा डोंगर समोर असूनही आत्म्याची शांती हरवलेली असते. या आंतरिक अस्वस्थतेतून सुटका मिळवण्यासाठी ते मानसिक आधाराच्या शोधात या भोंदू बाबांकडे धाव घेतात. कोणताही गुन्हा केल्यानंतर पकडले जाण्याची, पोलिसांची, न्यायालयाची किंवा प्रतिस्पर्धी गँगकडून जीवे मारण्याची सतत टांगती तलवार त्यांच्या डोक्यावर असते. या अतोनात भीतीतून सुटका हवी असल्याने ते भोंदू बाबांकडे जातात. हे बाबा तंत्र-मंत्र, गंडे-दोरे किंवा पूजा-विधीच्या माध्यमातून संकटांपासून आणि पोलिसांपासून पूर्ण संरक्षणाचे खोटे आश्वासन देतात, ज्यामुळे गुन्हेगारांना संरक्षणाचा एक खोटा आभास मिळतो. तसेच गुन्हेगारांचे आयुष्य पूर्णपणे अनिश्चित असते. पुढील गुन्हेगारी डाव किंवा कृत्य यशस्वी होईल की नाही, याची कोणतीही शाश्वती नसल्यामुळे ते झटपट यश आणि सुरक्षेसाठी अंधश्रद्धेचा मार्ग निवडतात. बाबांकडून मिळणारे तथाकथित 'कवच' किंवा 'आशीर्वाद' त्यांना एक खोटा आत्मविश्वास देतात. सततच्या हिंसक कृत्यांमुळे निर्माण झालेली तीव्र अपराधीपणाची भावना शमवण्यासाठी आणि पापमुक्तीसाठी हे बाबा सोपे मार्ग दाखवतात. काही होम-हवन, बळी देणे किंवा मोठा नजराणा अर्पण करून आपण पापापासून मुक्त झालो, असा भ्रम गुन्हेगारांच्या मनात निर्माण केला जातो. 

             थोडक्यात समाजातील सर्व स्तरांतील, वर्गांतील आणि सर्व प्रवृत्तींचे लोक अशा भोंदूबाबांच्या नादी लागताना दिसतात. आत्मिक मनशांती हे सर्व स्तरांतील लोकांचे भोंदूबाबांच्या नादी लागण्याचे मुख्य कारण आहे. मानसिक सुख-शांतीच्या आणि सोप्या उपायांच्या शोधात माणूस भोंदूबाबांच्या आश्रयाला जातो. भोंदूगिरीचा हा संपूर्ण व्यापार मानवी मनातील अपराधीपणाच्या भावनेवर उभारलेला असतो. प्रत्येक माणसाच्या मनात कधी ना कधी स्वतःच्या चुकांबद्दल किंवा अपयशाबद्दल एक सुप्त अपराधीपणाची भावना असते. भोंदूबाबा नेमक्या याच भावनेला खतपाणी घालतात आणि त्यानंतर विविध प्रकारची सेवा, कर्मकांड व दानाच्या माध्यमातून हा अपराधीपणा दूर करण्याचा मार्ग दाखवतात. दानाने पाप धुतले जाईल किंवा अमूक कर्मकांडाने घरातील संकट टळेल, असा बनाव रचून माणसाला तात्पुरत्या मानसिक समाधानाचा भ्रम दिला जातो. हा भ्रम इतका प्रभावी असतो की, माणसाला आपली आर्थिक व मानसिक पिळवणूक होत आहे याचे भानही राहत नाही आणि तो अधिकाधिक या जाळ्यात अडकत जातो. हा भ्रम क्षणिक असतो. जसे नशा केल्यावर माणसाला सर्व दुःख दूर झाल्याचा भास होतो, तसेच हे कर्मकांड ही एक नशा असते. म्हणूनच या चक्रव्यूहात फसायचे नसेल, तर मानसिक स्वास्थ्य गमावणाऱ्या गोष्टी आपण करू नयेत. सत्ता आणि संपत्तीचा अमर्याद हव्यास माणसाला वाममार्ग, गुन्हेगारी, लुबाडणूक आणि फसवणुकीचा आधार घ्यायला भाग पाडतो. या मार्गाने तो सत्ता आणि संपत्ती कमावतोही पण आयुष्यातील सर्वात मौल्यवान गोष्टी मनःशांती, आत्मशांती आणि समाधान कायमचे गमावून बसतो. कोणाचा तरी हक्क हिरावून, कोणाला फसवून किंवा पीडितांचे तळतळाट आणि शिव्या-शाप घेऊन मिळवलेली संपत्ती कधीही माणसाच्या आयुष्यात शाश्वत आनंद आणि समृद्धी आणू शकत नाही. उलट, असा पैसा घरामध्ये भीती, अस्वस्थता, अपराधीपणाची बोच, कलह, आजारपण आणि मानसिक तणावच सोबत घेऊन येतो. बाह्य जगात कितीही ऐषोराम दिसला, तरी अंतरात्म्याची शांतता आणि रात्रीची सुखाची झोप ही कोणत्याही मौल्यवान वस्तूने विकत घेता येत नाही. गैरमार्गाने कमावलेल्या पैशाच्या जोरावर क्षणिक सुख अनुभवता आले, तरी आत्म्याला मिळणारे समाधान आणि नैतिकतेची ताकद त्यातून कधीच निर्माण होऊ शकत नाही. पैसा किंवा संपत्ती कमावणे यात काहीही गैर नाही पण तो स्वतःच्या कष्टाने, प्रामाणिकपणाने, सत्याने आणि नैतिकतेच्या चौकटीत राहूनच कमवावा.

                              संत तुकाराम महाराजांनी प्रामाणिकपणे, न्यायाने व्यापार-धंदा करून संपत्ती आणि पैसा कसा कमवावा, यावर अत्यंत स्पष्ट आणि व्यावहारिक मार्गदर्शन करणारा प्रसिद्ध अभंग लिहिला आहे.

जोडोनिया धन उत्तम व्यवहारे ।

उदासीन विचारे वेंच करी ॥१॥

उत्तम ते चीत धरी सुखाचा तो ।

सुखाचा तो भाग वळतसे ॥२॥

                                                             तुका म्हणे एका मनाचे निरोधें ।

चालतांचे पंथे सिद्धी पावे ॥३॥तुकाराम महाराज सांगतात की, माणसाने संपत्ती किंवा पैसा अवश्य कमावावा, पण तो कमावण्याचा मार्ग 'उत्तम' म्हणजे प्रामाणिक, नैतिक आणि कायदेशीर असला पाहिजे. कोणाला फसवून, अन्याय करून किंवा गैरमार्गाने मिळवलेले धन टिकत नाही. कमावलेला पैसा खर्च करताना किंवा गुंतवताना तो समतोल आणि विवेक बुद्धीने खर्च करावा. अनावश्यक उधळपट्टी न करता योग्य कारणासाठीच त्याचा विनियोग करावा. जो माणूस आपल्या व्यवसायात नीतिमत्ता बाळगतो आणि प्रामाणिक राहतो, त्यालाच खरे शाश्वत सुख आणि समृद्धी लाभते. दुसऱ्या एका अभंगात संत तुकाराम महाराज आपले मन निर्मळ, पवित्र आणि स्वच्छ असेल, तर ते सर्व प्रकारच्या यश, सिद्धी आणि आत्मशांतीचे माहेरघर बनते हे सांगताना म्हणतात.

मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण ॥१॥

मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥२॥

मनें प्रतिमा स्थापिली । मनें देवपूजा केली ॥३॥

मनें इच्छा पुरविली । मनें तृप्ति साधली ॥४॥

तुका म्हणे मन । आहे मुक्तीचे साधन ॥५॥

माणूस बाह्य जगात कितीही कर्मकांड, जप-जाप्य किंवा पूजा-अर्चा करत असला, तरी जर त्याचे मन कपट, मत्सर, द्वेष आणि वासनांनी भरलेले असेल, तर त्याला कधीही खरी शांती किंवा सिद्धी प्राप्त होऊ शकत नाही. संत तुकाराम महाराज सांगतात की, कोणत्याही मोठ्या साधनेपेक्षा किंवा सिद्धीपेक्षा 'मन निर्मळ करणे' हे सर्वात श्रेष्ठ आहे.आपले मन हेच आपले सर्वात मोठे मित्र किंवा शत्रू बनू शकते. बाह्य परिस्थिती कशीही असली, तरी जर मन आतून प्रसन्न, सकारात्मक आणि स्वच्छ असेल, तर माणसाला आयुष्यात शाश्वत आनंद आणि समाधान प्राप्त होते.

                  धर्माचा आणि अध्यात्माचा बाजार मांडणाऱ्या भोंदू पाखंडींनी पसरवलेले जाळे वरकरणी कितीही आकर्षक वाटले, तरी त्याचा शेवट नेहमीच आर्थिक, मानसिक आणि शारीरिक शोषणात होतो. प्रत्येक अडचणीवर रामबाण उपाय असणे किंवा कोणताही आजार बरा करण्याची अलौकिक शक्ती असणे, असा बनाव हे भोंदू रचतात. विशेष म्हणजे, या पाखंडींचे पितळ वारंवार उघडे पडत असूनही आणि त्यांच्या ब्लॅकमेलिंगसारख्या गंभीर गुन्ह्यांची सत्यता समोर येत असूनही लोक पुन्हा पुन्हा त्यांच्या जाळ्यात अडकतात. समाजात शिक्षणाचा प्रसार झाला असला, तरी वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव आणि स्वकष्टापेक्षा नशिबावर जास्त विश्वास ठेवण्याच्या वृत्तीमुळेच शोषणाचे हे दुष्टचक्र अविरत सुरू आहे. ​जोपर्यंत माणूस स्वतःच्या कर्तृत्वावर निष्ठा ठेवून आंधळी लालसा आणि अंधश्रद्धा सोडत नाही, तोपर्यंत हे भोंदूंचे जाळे नष्ट होणे शक्य नाही. हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे की, या जगात कोणतीही गोष्ट फुकट मिळत नाही. आपल्याला जे हवे आहे त्यासाठी प्रामाणिक कष्टच करावे लागतात.​दुसरीकडे, सत्ता आणि संपत्ती कमावण्याच्या आंधळ्या शर्यतीला अंत नाही. प्रत्येक माणसाची क्षमता, परिस्थिती आणि गरजा वेगळ्या असतात त्यामुळे इतरांच्या सुखाशी स्वतःची तुलना करून स्वतःला खिन्न किंवा उदास करून घेण्यात काहीही अर्थ नाही. ​आयुष्य जगताना नीतिमत्ता, सत्य आणि वास्तवाचे भान ठेवले पाहिजे. नेहमी विवेकवादी व तर्कनिष्ठ विचार करावा, जेणेकरून कोणीही आपला गैरफायदा घेऊ शकणार नाही. सुख ही एक आंतरिक भावना आहे. बाहेरील कोणतीही व्यक्ती किंवा भोंदूबाबा ते तुम्हाला शाश्वत स्वरूपात देऊ शकत नाही. म्हणूनच, चमत्कारांच्या किंवा सोप्या उपायांच्या नादी लागून स्वतःच्या आयुष्याची परवड करून घेऊ नका.

                                                             संतोबा...

कावेबाज म्होरक्या

                                तो अकार्यक्षम किंवा निष्क्रिय आहे अशातला भाग नाही. तो हुशार आहे, पण त्याची हुशारी छद्महुशारी आहे. त्याच्याकडे जी काही थोडीफार हुशारी आहे, ती जडणघडणीसाठी किंवा सकारात्मक बदलासाठी नाही, तर बिघडवण्यासाठी पोषक आहे. खरंतर तो बुद्धिमान नाही, तो कुटील, कावेबाज, कपटी, कटकारस्थानी आणि खुनशी आहे. कुटीलपणात, कावेबाजपणात अन् कटकारस्थानात तरबेज असणे म्हणजे बुद्धिमत्ता नव्हे. त्याच्याकडे अमर्याद अधिकार आहेत. व्यवस्था अशी आहे की, एवढे अधिकार असलेल्या व्यक्तीकडे थोडीशी जरी इच्छाशक्ती असेल, तर सर्व काही सुरळीत करू शकते. पण मुळात त्याची इच्छाच व्यवस्था सुरळीत करण्याची नाही. खरंतर व्यवस्था अस्थिर करणे हेच त्याचे आणि त्याच्या मातृसंस्थेचे अंतिम ध्येय आहे. शिवाय, संपूर्ण सिस्टीमच्या शीर्षस्थानी त्याच्या विचारसरणीला पोषक असलेले छुपे भाट बसले आहेत, त्यामुळे एकच 'डीएनए' असलेल्यांचे लागेबांध निर्माण होणे साहजिकच आहे. तो सत्तेत नसतानाही त्याला त्यांच्याकडून आवश्यक ती रसद पोहोचतच होती. या वर्चस्ववादी विचारसरणीच्या साऱ्यांची एकमेकांना पूरक भूमिका आहे. आपली खरी कुवत ठाऊक असलेले आणि जन्मजात विशेषाधिकार अन् कंपूशाहीच्या जोरावर महत्त्वाच्या पदांवर बसलेले लोक सर्वसामान्यांच्या भल्याचे निर्णय घेऊन स्वतःलाच स्पर्धा निर्माण करण्याचा धोका का पत्करतील? याने 'सर्व काही ठीकठाक करून देतो' म्हणत राज्याची धुरा हाती घेतली आणि जाणीवपूर्वक सर्वच क्षेत्रांत आधीपेक्षा जास्त वाताहत केली. व्यवस्था अस्थिर राहणे हे त्याचे व्यवस्थेचा प्रमुख म्हणून अपयश आहे असे आपल्याला वाटू शकते, पण तेच त्यांचे अंतिम ध्येय आहे. जेवढी व्यवस्था अस्थिर, अन् लोकं परावलंबी बनतील तेवढी लोकांच्या मनात भीती अन् असुरक्षिततेची भावना निर्माण होईल. लोक मानसिकदृष्ट्या दुबळे (vulnerable) बनतील आणि त्यांच्या कावेबाजपणाला सहज बळी पडतील. अशा मानसिकदृष्ट्या दुबळ्या झालेल्या समाजाला ' आम्हीच तुमचे तारणहार आहोत' हे बिंबवून सहज मानसिक गुलाम बनवता येते, याचा शेकडो वर्षांचा अनुभव त्यांच्या पाठीशी आहे. 

                        जे जे चांगले आहे आणि ज्याच्यामुळे सर्वसामान्य लोकांचे भले होईल, ते सर्व देव-देश-धर्मविघातक व वाईट आहे, अशी पद्धतशीर मांडणी करून त्यांना आपले विकृत इप्सित साध्य करायचे आहे. शेकडो वर्षे समाजाला शिक्षणापासून वंचित ठेवल्यानंतर, आता नाईलाजाने शिक्षणाची कवाडे सर्वांसाठी खुली झाली आहेत. हळूहळू लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व कळू लागल्यावर, कोणत्या ना कोणत्या मार्गाने शिक्षणाची बदनामी करायची आणि शाळा व शिक्षणसंस्था बंद पाडायच्या, हा एककलमी कार्यक्रम राबवण्याचा विडाच त्यांनी उचलला आहे. त्याच्या करणीत आणि कथनीत जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. हा माणूस कोणाचाच होऊ शकत नाही, कारण तो निव्वळ संधीसाधू आहे. कोणाचा कसा वापर करून घ्यायचा, कोणाच्या खांद्यावर पाय ठेवून वर जायचे आणि वर पोहोचल्यावर त्याला कसे लाथाडायचे, याची कला त्याला पुरती अवगत आहे. 'या बोटावरची थुंकी त्या बोटावर करणे' आणि 'थुंकून चाटणे' यामध्ये त्याचा हात कोणीच धरू शकत नाही. नैतिकता त्याने पार कोळून प्यायलेली असल्याने, तो तुम्हाला कधीच ताकास तूर लागू देणार नाही. त्याला अडचणीचा ठरू शकणाऱ्या तुमच्या कोणत्याही प्रश्नाला तो सरळ उत्तर देणार नाही. उलट तुमच्या प्रत्येक प्रश्नाला उत्तर म्हणून त्याच्याकडे एक प्रतिप्रश्न तयार असेल. दुसऱ्यांवर सतत दोषारोपण करून स्वतःची निष्क्रियता लपवण्यात त्याचा हातखंडा आहे. कोणत्याही गोष्टीवर निखळ नि मोकळेपणाने प्रतिक्रिया देणे त्याला जमणार नाही. त्याने हुशारीचा कितीही आव आणला, तरी त्याच्या निर्ढावलेल्या चेहऱ्यावरील निर्लज्ज कोडगेपणा आणि कुटील कावेबाजपणा त्याला लपवता येत नाही. 

                       सत्ता आणि पदाचा वापर लोकांची कामे करण्यासाठी नव्हे, तर केवळ विरोधकांना संपवण्यासाठी आणि स्वतःची खुर्ची टिकवण्यासाठी कसा करायचा, याचा एक वस्तुपाठच त्याने घालून दिला आहे. शासकीय संस्था, तपास यंत्रणा आणि पोलीस प्रशासन यांसारख्या लोकशाहीच्या प्रमुख आधारस्तंभांना त्याने स्वतःच्या राजकीय फायद्यासाठी कटकारस्थानांचे केंद्र बनवून टाकले आहे. ज्या यंत्रणांनी जनतेला न्याय मिळवून द्यायला हवा, त्याच यंत्रणांचा वापर राजकीय सूडबुद्धीने विरोधकांवर दबाव आणण्यासाठी आणि त्यांना गप्प करण्यासाठी केला जात आहे. या संपूर्ण प्रकारात प्रशासनाची स्वायत्तता पूर्णपणे मोडीत निघाली असून, केवळ आदेश पाळणारे आणि 'जी हुजूर' म्हणणारे अधिकारीच आज महत्त्वाच्या पदांवर बसवलेले दिसतात. त्याचाच परिपाक म्हणून जनमताचा प्रचंड दबाव असूनही एखाद्या संशयास्पद मोठ्या दुर्घटनेची FIR न नोंदवणारे प्रशासन, सामाजिक कार्यकर्त्याच्या परखड शब्दांमुळे दुखावल्याचे निमित्त करून मात्र तातडीने FIR आणि अटकसत्र घडवून आणते. स्वतःची प्रतिष्ठा पणाला लावून प्रशासनाने दाखवलेली ही 'तत्परता' आणि निगरगट्टपणा अचंबित करणारा आहे. सामाजिक अव्यवस्थेवर सरकारच्या चुकीच्या धोरणांवर प्रश्न विचारणाऱ्या, टीका करणाऱ्या आणि आपल्या हक्कांसाठी आवाज उठवणाऱ्या सर्वसामान्य लोकांना, विचारवंतांना तसेच सुशिक्षित विवेकवादी नागरिकांना 'देशद्रोही' किंवा 'धर्मद्रोही' या पारंपरिक प्रमाणपत्रांसोबतच 'अर्बन नक्षली' आणि 'दिमागी नक्षली' अशी प्रमाणपत्रे वाटण्याची घाऊक मक्तेदारीच जणू त्याच्याकडे आहे. सरकारची जी-हुजुरी न करता सरकारला धारेवर धरणाऱ्या पत्रकारांना आमिष अथवा भीती दाखवून त्यांचा आवाज दाबणे किंवा त्यांना आपल्या बाजूला वळवणे आणि तरीही ते ठाम राहिल्यास त्यांना मुख्य प्रवाहातील माध्यमातून बाहेर पडण्यास भाग पाडणे, यात तो माहिर आहे. लोकशाहीत विरोध हा अपरिहार्य असतो, पण विरोधकांना शत्रू मानून त्यांच्या राजकीय व वैयक्तिक आयुष्याचा कोथळा बाहेर काढण्याची ही विकृत प्रवृत्ती महाराष्ट्राच्या सुसंस्कृत राजकीय संस्कृतीला कधीही मान्य नव्हती. विरोधी नेत्यांवर केलेले आरोप सिद्ध होऊन त्यांना कायदेशीर शिक्षा मिळावी, ही सर्वसामान्य जनतेची रास्त अपेक्षा असते. परंतु, याने विरोधी नेत्यांवर केलेले आरोप हे कोणत्याही उदात्त हेतूने केलेले नसून, केवळ त्यांचे प्रतिमाभंजन करण्यासाठी, त्यांची राजकीय ताकद कमी करण्यासाठी आणि शेवटी त्यांना धाक दाखवून आपल्या पक्षात सामील करून घेण्यासाठीच केले आहेत याबाबत कोणाच्याही मनात कसली शंका नाही. विरोधकांची अन् प्रतिस्पर्ध्यांची प्रतिमाभंजन करण्याची आणि स्वतःचे प्रतिमावर्धन करण्याची त्याची खानदानी कला तर वादातीतच आहे.

                      याचा राजकीय जन्मच मुळी राज्याचे तुकडे पाडण्याच्या शपथेने झाला आहे. राज्य कमकुवत करण्याची याची कटकारस्थाने सहज लक्षात येतात. त्याचाच परिपाक म्हणून आर्थिक आणि औद्योगिक आघाड्यांवर या नेतृत्वाने महाराष्ट्राचे भरून न निघणारे नुकसान केले आहे. याच्या कार्यकाळातील सर्वात मोठा आघात राज्याच्या आर्थिक स्वायत्ततेवर आणि औद्योगिक महत्त्वाला बसला. महाराष्ट्राचे व राजधानी मुंबईचे देशातील आर्थिक महत्त्व कमी करणे, तसेच येथील मोठे उद्योग व रोजगार देणारे प्रकल्प जाणीवपूर्वक राज्याबाहेर घालवणे, हा एका मोठ्या षड्यंत्राचाच भाग आहे. महाराष्ट्रात येणारे अब्जावधी रुपयांचे आणि लाखो तरुणांना रोजगार देणारे आंतरराष्ट्रीय प्रकल्प अत्यंत संशयास्पदरीत्या परराज्यांत गेले. सत्तेवर असताना राज्याच्या हितापेक्षा दिल्लीश्वरांच्या चरणी निष्ठा वाहण्यातच त्याने धन्यता मानली. तरुणांच्या हातातील काम हिरावून घेतले जात असताना मूग गिळून बसणारे हे नेतृत्व राज्याला आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत करण्याचे पद्धतशीर धोरण राबवत आहे. महाराष्ट्राच्या भूमीशी आणि येथील सुशिक्षित तरुणांशी केलेली ही सर्वात मोठी प्रतारणा आहे. या संपूर्ण कारभारात सर्वात जास्त भरडला गेला आहे, तो या मातीतला शेतकरी आणि तरुण वर्ग! 'उद्योग आणू' व 'रोजगार देऊ' अशी मोठमोठी आश्वासने देऊन स्वप्नांचा खेळखंडोबा करण्यात आला. आज राज्यातील तरुण रोजगारासाठी भटकत आहेत. दुसरीकडे, शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर या नेतृत्वाने दाखवलेली असंवेदनशीलता हा त्यांच्या समाजविरोधी भूमिकेचा मोठा पुरावा आहे. दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीने होणारी नुकसान भरपाई देण्यासाठी, कर्जमाफीसाठी अत्यंत क्लिष्ट अटी-शर्ती घालून लाखो शेतकऱ्यांना मदतीपासून वंचित ठेवले गेले. शेतकरी पिकाला योग्य हमीभाव न मिळाल्याने आणि सरकारच्या चुकीच्या धोरणांमुळे आत्महत्येच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. परंतु, या दुःखाची किंवा वेदनेची साधी जाणीवही त्याच्या चेहऱ्यावर वा बोलण्यात कधी दिसून येत नाही. उलट, अशा संकटाच्या काळातही तो आपली राजकीय गणिते कशी जुळवून आणता येतील आणि मतांचे ध्रुवीकरण कसे करता येईल, याच विचारात मग्न असतो.

                       सामाजिक क्षेत्रात आरक्षणासारख्या संवेदनशील मुद्द्यावर याने खेळलेले दुटप्पी खेळ संपूर्ण राज्याने पाहिले आहेत. आरक्षणाचा विषय कोणत्याही समाजाचा असो, केवळ आश्वासनांची खैरात करायची, न्यायालयात कायदेशीर बाजू सोयीस्करपणे कमकुवत ठेवायची आणि पडद्यामागून विविध समाजांमध्ये अंतर्गत कलह व तेढ निर्माण करायची, हीच याची कार्यपद्धती राहिली आहे. एका बाजूला विशिष्ट समाजाचा तारणहार बनण्याचे नाटक करायचे आणि दुसऱ्या बाजूला प्रशासकीय यंत्रणेचा वापर करून आंदोलने दडपून टाकायची. प्रत्येक उत्स्फूर्त जनआंदोलनाला काऊंटर करण्यासाठी स्वतःचे 'प्रति-आंदोलन' उभे करायचे आणि मूळ आंदोलन मोडून काढायचे असे याचे उद्योग आहेत. सत्ताधाऱ्यांविरोधात जनतेने आंदोलने उभारलेली आपण पाहिली आहेत, परंतु सत्ताधाऱ्यांनीच विरोधकांच्या विरोधात रस्त्यावर उतरून आंदोलने करण्याचा हा बालिश आणि विकृत प्रकार पाहायचे दुर्दैव याच्यामुळेच महाराष्ट्राच्या वाट्याला आले आहे. प्रशासकीय आणि संस्थात्मक पातळीवर, राज्याच्या हिताचे निर्णय घेण्याऐवजी केवळ सूडबुद्धीने काम करण्याचा पायंडा या नेतृत्वाने पाडला. आधीच्या सरकारच्या काळातील जनहिताच्या आणि पायाभूत सुविधांच्या योजना केवळ राजकीय आकसापोटी रद्द केल्या. याशिवाय, आपल्या कार्यकाळात राबवलेल्या योजनांमधील भ्रष्टाचाराची प्रकरणे दाबणे आणि मर्जीतील अधिकाऱ्यांना महत्त्वाच्या पदांवर बसवून त्यांचा राजकीय फायद्यासाठी गैरवापर करणे, हा थेट लोकशाही व्यवस्थेशी केलेला द्रोह आहे.

                     फुले-शाहू-आंबेडकरांचे प्रगतीशील आणि पुरोगामी राज्य अशी महाराष्ट्राची ओळख होती. जिथे न्याय, स्वातंत्र्य आणि समतेच्या मूल्यांतून सामाजिक-आर्थिक विषमतेची दरी मिटवून लोककल्याण साधण्याचा प्रयत्न असे, त्याच भूमीत आज जाणीवपूर्वक जाती-जातींत भिंती उभ्या करण्याचे कुटील राजकारण खेळले जात आहे. समाजात तेढ निर्माण करून एका समूहाला दुसऱ्याविरोधात उभे करायचे आणि आपली राजकीय पोळी भाजून घ्यायची, हा या कारभाराचा मूळ गाभा आहे. वरकरणी अत्यंत संयमित व सुसंस्कृत भाषेचा मुखवटा पांघरायचा, पण पडद्यामागून समाजाचे तुकडे करणाऱ्या विघटनकारी शक्तींना ताकद द्यायची हा दुटप्पीपणा महाराष्ट्राने गेल्या काही वर्षांत अगदी जवळून अनुभवला आहे. एकीकडे विकास आणि आधुनिकतेच्या पोकळ गप्पा मारायच्या आणि दुसरीकडे प्रतिगामी विचारांचे पोषण करत तरुणांना वांझोट्या भावनिक मुद्द्यांत गुंतवून बेरोजगार ठेवायचे, अशी ही मेख आहे. या संपूर्ण खेळात त्यांची 'मातृसंस्था' आणि तिच्याशी जोडलेले हितसंबंधी गट पडद्यामागून सूत्रे हलवत असतात. या कंपूशाहीचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती कधीही उघडपणे समोर न येता अशा बाहुल्यांना पुढे करून आपला अजेंडा राबवते. महागाई, बेरोजगारी आणि शेतकरी आत्महत्या यांसारख्या ज्वलंत प्रश्नांवरून लक्ष भरकटवण्यासाठी रोज नवीन निरर्थक व भावनिक विवाद उकरून काढले जातात. इतकेच नव्हे, तर समाजात विष पेरणाऱ्या उपद्रवी वृत्तींना अभय देऊन त्यांना आपापल्या जातसमूहांचे 'नेते' बनवले गेले आहे, जेणेकरून सामान्य जनता मूलभूत गरजांच्या समीकरणात अडकून पडेल आणि आपल्या हक्कांसाठी आवाज उठवू शकणार नाही. हा सर्वसमावेशक नेतृत्व करणारा लोकनेता नसून, स्वतःचे परस्पर हितसंबंध जपणार्‍या एका लाभार्थी गटाचा आणि त्या गटाला आंधळेपणाने पाठीशी घालणार्‍या विकृत समर्थकांच्या टोळीचा केवळ म्होरक्या आहे.

                      थोडक्यात सांगायचे तर, हा असा एक नतदृष्ट राजकारणी आहे, ज्याच्यासाठी तत्त्वे, विचारसरणी आणि लोकहित हे केवळ सोयीनुसार पांघरायचे बुरखे आहेत. महाराष्ट्राची राजकीय संस्कृती, जी कधीकाळी सुसंस्कृतपणा आणि वैचारिक देवाणघेवाणीसाठी ओळखली जायची, ती त्याने स्वतःच्या क्षुद्र स्वार्थासाठी पूर्णपणे रसातळाला नेली आहे. व्यवस्था उद्ध्वस्त करणाऱ्या या नेतृत्वामुळे राज्याचे जे अतोनात नुकसान झाले आहे, ते भरून काढण्यासाठी येणाऱ्या पिढ्यांना मोठा संघर्ष करावा लागणार आहे. हे नुकसान अपघाताने झालेले नसून, अतिशय बारकाईने व जाणीवपूर्वक रचलेला हा एक कुटील डाव आहे. मुंबई आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक व भाषिक अस्मितेवर होणाऱ्या आघातांकडे या नेतृत्वाने सोयीस्करपणे डोळेझाक केली. केंद्रीय परीक्षांमधून मराठी भाषेला डावलले जात असताना किंवा सीमाभागातील मराठी भाषकांवर शेजारील राज्यांकडून अन्याय होत असताना, सत्तेच्या लाचारीपोटी दिल्लीश्वरांसमोर साधी भूमिका मांडण्याचे धैर्यही याने दाखवले नाही. उलट, राज्याचे तुकडे करण्याच्या किंवा मुंबईला महाराष्ट्रापासून वेगळे करण्याच्या छुप्या विचारांना बळ देणाऱ्या शक्तींशी हातमिळवणी केली. हा केवळ राजकीय स्वार्थ नसून छत्रपती शिवाजी महाराज, फुले, शाहू व आंबेडकरांच्या स्वाभिमानी महाराष्ट्राच्या पाठीत खंजीर उपसणारा प्रकार आहे. शेवटी, हा लढा केवळ एका नेत्याविरुद्ध किंवा पक्षाविरुद्ध उरलेला नसून महाराष्ट्राच्या मूळ अस्तित्वाचा आणि स्वाभिमानाचा लढा बनला आहे. स्वतःला 'आधुनिक चाणक्य' समजणाऱ्या या नेत्याची नीती आता जनता पूर्णपणे ओळखून चुकली आहे; शब्दांचे पोरखेळ करून आणि भीतीचे वातावरण निर्माण करून दिशाभूल करण्याचे दिवस आता संपले आहेत. इतिहास साक्ष आहे की, ज्याने ज्याने या महाराष्ट्राच्या मातीशी आणि जनतेशी प्रतारणा केली, त्याची कबर याच मातीत खोदली गेली आहे. त्यामुळे या कपटी राजकारणाचा बुरखा फाडून पुन्हा एकदा प्रगतीशील, समृद्ध आणि एकसंध महाराष्ट्र उभा करण्याची जबाबदारी आता सर्वसामान्य जनतेवर येऊन ठेपली आहे.

                                                                  संतोबा...

पाऊस २.

बरसणं तू विसरलास. आम्हांवरी का रुसलास? 

काळया आईचा लेक, तुझ्या विरहात रे उदास. 

तुझ्या एका सरीसाठी, जीव त्याचा कासावीस,

सुकलेल्या पिकांना आता, तुझीच आहे आस.

तुझ्या एका आगमनाने, फुलतील त्यांचे श्वास.

तुझ्या कोसळण्याला, कोसती पांढरपेशी शहरी.

उडे तारांबळ त्यांची, होई उशीर जाण्या कामावरी.

खड्डे, ट्रॅफिक, साऱ्याचे खापर फोडती तुझ्यावरी.

सर्व अडचणींचे कारण मानून, समजती तुला वैरी,

म्हणूनच का बा रुसून बसलास, तू आज आम्हांवरी?.

पाणी निरंतर घरच्या नळाला अन् दूध येते पिशवीत.

अन्नधान्य भाजीपाला मिळतो ऑनलाईन बाजारात,

हे सारे कुठे बनते कारखान्यात, की पिकते शिवारात.

नको कसली चिंता, जर मिळे हे बसल्या जागी घरात.

दर्जा कमी, पॅकिंग मस्त, मिळो फक्त हे स्वस्त दरात.

त्यांना पुरेसा आहे तू, कवितेत अन् गाण्यात.

काही क्षण हवा आहेस रोमँटिक वातावरणात.

बरसावं की नको, नको ठरवू त्यांच्या वागण्यात. 

तू कितीही कोसळ, तू आहे आमच्या जगण्यात.

कोसळणं तुझं सण आमचा, न मावे आनंद गगनात.

कोसळ तू मनसोक्त याक्षणी, नको देऊ ताण,

काळ्या आईच्या हतबल लेकरांचा ठेव तू मान!

तहानल्या धरतीला तू दे टपोऱ्या मोत्यांचे दान.

पिकाला येऊ दे बहर, सुगंधाने दरवळू दे रान.

शहरातल्या लेकीला त्याच्या, मिळो मायेचा वाण.

                                संतोबा... 

बन पाव

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
निर्बुद्ध, मुर्ख तू, तुला कशाची ना जाण.
शिवराळ तुझी भाषा अन् रटाळ तुझे भाषण.
कोणावर काय टीका करावी, तुला नाही कसले भान.
खाल्ल्या मिठाला जागतो तू, चाळीस पैशांची घेऊन आण!

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
चिखलात तू उगवलास, चिखलातच सडशील,
इतिहासाच्या पानात, तू कचरा म्हणूनच उरशील,
स्वतःचा स्वाभिमान विकून, काय तू कमावशील.
लाचारीचा शिक्का भाळी, आयुष्यभर मिरवशील.

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
लक्षणे तुमची अशी, वाटे तुम्ही मनोरुग्ण.
विचारसरणी तुमची विध्वसंक अन् भग्न.
प्रत्येक चांगल्या कामात आणता तुम्ही विघ्न. 
तुम्ही सदा विकृतीत मग्न अन् समाज झालाय उद्विग्न!

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
खानदानी शालीनता पाहुनी, होई तुमचा जळफळाट.
बेताल गोंधळ तुमचा, जणू उथळ पाण्याचा खळखळाट.
कधी न मिळले गटकन गिळले, झाला तुमचा सुळसुळाट!
लुबाडलं तुम्ही सारं, लागेल तुम्हां गोरगरिबांचा तळतळाट. 

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
थापांचा हा स्वप्नमहल, एकदिवस कोसळेल.
सत्य, स्वातंत्र्य, न्यायासाठी जनसागर उसळेल. 
द्वेषाचा, अहंकाराचा दिखाऊ झगमगाट मावळेल. 
सत्याची चाड असलेला खानदानी, देशाची धुरा सांभाळेल.

                                   संतोबा...

ताई आमची गोड गोड

 
ताई आमची गोड गोड,
भाषणही तिचे गोडधोड!
स्वभाव तिचा आंबटगोड,
जणू मुरलेल्या लोणच्याची फोड.
तिची जुळे सर्व पंचपक्वान्नाशी जोड!.

​ताई आमची गोड गोड,
सत्तेच्या उबेची तिला ओढ.
विचारसरणी वाटे तिला बोजड.
सत्ता असो-नसो, काही नसे तिला अवघड,
सत्तेशी जुळवून घेण्याची सदा तिची धडपड!.

​ताई आमची गोड गोड,
व्यावसायिकतेला तिच्या नाही तोड!
फायद्याच्या भागीदारीचा तिला जमे जुगाड.
ओसाड-उजाड माळरानीही लाभे तिज घबाड,
परीसस्पर्श लाभे ज्यास तिचा, हिरा होई तो दगड!.

ताई आमची गोड गोड,

नातीगोती जपण्याची तिला आवड.

सर्वांच्या गाठीभेटी घेण्यासाठी काढी सवड.

वाद ठेवी बाजूला, सहकार्यावर तिची पकड.

ताईचा हा धोरणीपणा, कामी येई राखण्या गड!

​ताई आमची गोड गोड,

ताईला आहे एकनिष्ठ कार्यकर्त्याची ओढ.

कार्यकर्त्यांनो नका होऊ तत्त्वनिष्ठ, नका होऊ द्वाड!

ताई म्हणेल ती माना पूर्वदिशा, नका करू धरसोड, 

ताईशी रहा एकनिष्ठ, नाहीतर होईल तुमची परवड!

                                                                       संतोबा...

ऐ मेरे दोस्त

 ऐ मेरे दोस्त,

कब तक अंधभक्ति में लीन रहोगे?

कब तक वास्तविकता से दूर भागोगे?

सच का सामना करो, अब भी वक्त है,

खुद को बदलने में भला क्या दिक्कत है?

ऐ मेरे दोस्त,

जिस ज़ालिम हुकूमत की बने हो तुम ढाल,

देखना, एक दिन तुम्हें भी करेगी बेहाल।

झूठ की बुनियाद पर खड़ी है जो सियासत,

एक दिन यक़ीनन उद्ध्वस्त होगी वो रियासत!

ऐ मेरे दोस्त,

क्यों किसी के इशारों पर चल रहे हो?

क्यों औरों की कठपुतली बन रहे हो?

क्यों नफ़रत के बीज तुम बो रहे हो?

क्यों अपनी ही पहचान खो रहे हो?

ये मेरे दोस्त

अपनी सोच को आज़ाद करो,

सत्य का अब आगाज़ करो।

खुद के अधिकारों की बात करो,

कभी खुद का भी सम्मान किया करो।

ऐ मेरे दोस्त,

तर्क और विवेक का मार्ग कभी न छोड़ना,

सत्य और न्याय से कभी मुँह न मोड़ना।

सोचने-समझने की क्षमता कभी न खोना,

ज़मीर बेचकर किसी की गुलामी कभी न करना!

ऐ मेरे दोस्त,

बदलाव को अपनाओ, यही तो शाश्वत है,

तुम किसी से कम नहीं, हम आश्वस्त हैं।

यह जंग तो बस तुम्हारे जज़्बात की है,

तुम्हें कहाँ ज़रूरत किसी हुकूमत की है!

संतोबा...

माझी भूमिका -३.

              स्पष्ट दिसणारा तरीही बहुतेकांना स्वीकारायला जड जाणारा आजचा वर्तमान बाजूला राहू द्या. अगदी दोन-चारशे वर्षे किंवा अडीच-तीन हजार वर्षांपूर्वीच्या मानवी इतिहासावर नजर टाकली, तरी एक अत्यंत दुर्दैवी आणि दुःखद विरोधाभास सतत समोर येतो. तो विरोधाभास म्हणजे, आपल्या समाजाने नेहमीच लोककल्याणाचा आणि समाजसुधारणेचा मार्ग स्वीकारलेल्या संतमहापुरुषांना व विचारवंतांना नाकारले आणि कर्मठ, पाखंडी व ढोंगी लोकांना डोक्यावर घेतले. ज्या ढोंगी प्रवृत्तींनी समाजाला गोड बोलून फसवले, चमत्कारांचे खोटे आभास दाखवून भुलवले आणि लुटले, त्यांना या समाजाने आदराचे स्थान देऊन त्यांचा उदोउदो केला. याउलट, ज्या संतमहापुरुषांनी समाजाला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य झिजवले, त्यांच्या वाट्याला मात्र फक्त उपेक्षा, द्वेष आणि अतोनात त्रास आला. सत्य आणि वास्तवाचे वावडे केवळ पाखंडी लोकांनाच नव्हे, तर संपूर्ण समाजालाच असावे असे वाटते. म्हणूनच, जेव्हा जेव्हा या महापुरुषांनी पाखंडी लोकांच्या खोट्या दिखाव्याला आव्हान दिले, तेव्हा समाजाने या विचारवंतांनाच आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले. पण या महापुरुषांचे मोठेपण यातच होते की, समाजाने कितीही विरोध केला, तरी त्यांनी समाजप्रबोधनाचा मार्ग कधीही सोडला नाही. लोक निंदा करत राहिले, तरी हे महापुरुष सत्याची, न्यायाची आणि प्रेमाची वाट चालत राहिले. त्यांचे ध्येय वैयक्तिक स्वार्थ नव्हे, तर मानवाचे कल्याण हेच होते.

                दुसऱ्या बाजूला जे पाखंडी लोक होते, ते मुळात अत्यंत सुमार बुद्धीचे होते. त्यांच्याकडे कोणतेही आत्मिक ज्ञान नव्हते, ना समाजाला पुढे नेण्याची दूरदृष्टी होती. त्यांचे संपूर्ण कर्तृत्व केवळ भपका दाखवण्यात आणि लोकांच्या भीतीचा व अज्ञानाचा फायदा घेऊन त्यांची दिशाभूल करण्यात होते. लोकांना लुटून ते स्वतःचे आयुष्य अत्यंत विलासी पद्धतीने जगत होते. अशा वेळी एक विचार मनात नक्की येतो या संत-महापुरुषांकडे तर अफाट बुद्धिमत्ता, शब्दांचे सामर्थ्य आणि लोकसंग्रह करण्याची ताकद होती. त्यांनी मनावर घेतले असते, तर त्यांनाही या पाखंडी लोकांसारखाच फसवणुकीचा किंवा चमत्कारांचा मार्ग पत्करून ऐश्वर्यात जगता आले असते. पण, त्यांनी हा सोपा आणि स्वार्थी मार्ग नाकारला. त्यांनी समाजाचा रोष पत्करला, पण सत्याची पाठ सोडली नाही. आज ते पाखंडी लोक काळऔघात इतिहास जमा झाले आहेत, तर त्रास सहन करणारे संत महापुरुष शतकानुशतके मानवाच्या मनामनात आदराने जिवंत आहेत. स्वार्थाचा पाया तात्पुरता असतो, पण कल्याणाचा पाया चिरंतन असतो. आजच्या आधुनिक काळातही आपण जर स्वतःच्या कुटुंबाचे, मित्रांचे किंवा नातेवाईकांचे निरीक्षण केले, तर एक धक्कादायक वास्तव समोर येते. आजही कुटुंबातील एखादी तरी व्यक्ती कोणत्या ना कोणत्या ढोंगी, भोंदूबाबाच्या नादी लागलेली दिसते. 'तो कुणीतरी दैवी अवतार आहे, तो आपल्याला अडचणीतून बाहेर काढू शकतो किंवा मोक्ष देऊ शकतो' असा ठाम अंधविश्वास त्यांच्या मनात असतो. भोंदूबाबांनी सांगितलेले उपाय,तोडगे करून आपण आपल्या चुकांचे परिमार्जन करू शकतो, या भ्रमात ते जगतात. पुढे पाच-दहा वर्षांत जेव्हा तो बाबा कोणत्या ना कोणत्या गुन्ह्यात अडकतो, तेव्हा त्यांचा भ्रमनिरास तर होतो पण दुर्दैवाने त्यांचा अंधविश्वास संपत नाही. एका बाबाचा पर्दाफाश झाला, की त्याची जागा घेणारा दुसरा भोंदू बाबा बाजारात आधीच तयार असतो आणि ही अंधश्रद्धेची साखळी अशीच सुरू राहते.

                      हा सगळा खेळ मुळात मानवाच्या मानसिक दुर्बलतेवर आणि 'झटपट सुखाच्या' अपेक्षेवर चालतो. माणसाला कष्ट न करता, स्वतःच्या चुकांची जबाबदारी न घेता चमत्काराने संकटांतून मुक्त व्हायचे असते. ढोंगी बाबा याच मानसिकतेचा गैरफायदा घेतात. ते लोकांना आत्मपरीक्षण करायला शिकवत नाहीत, तर त्यांना परावलंबी बनवतात. याउलट, खऱ्या संतांनी माणसाला स्वतःच्या आत डोकावायला शिकवले, कर्म करायला प्रवृत्त केले आणि अंधश्रद्धेऐवजी विवेकाची कास धरायला सांगितली. संतशिरोमणी सावता महाराजांनी "स्वकर्मात व्हावे रत, मोक्ष मिळे हातोहात" या वचनानुसार स्वतः कर्म करून आपल्याला मार्ग दाखवला आहे. हा स्वकर्माचा आणि विवेकाचा मार्ग कठीण व स्वतःला बदलणारा असल्यामुळे सामान्य माणूस त्याकडे पाठ फिरवतो आणि खोट्या आशेचा बाजार मांडणाऱ्या ढोंगी लोकांच्या जाळ्यात सहज अडकतो. जोपर्यंत आपण चमत्कार आणि अंधश्रद्धेच्या या दुष्टचक्रातून बाहेर पडत नाही, तोपर्यंत समाजाची खरी प्रगती होणे अशक्य आहे. ढोंगी, भोंदू आणि भामट्यांच्या नादी लागण्याचा हा प्रकार केवळ अशिक्षित वा अल्पशिक्षित लोकांमध्येच आहे अशातला भाग नाही. उलट उच्चशिक्षित वर्गामध्ये अशा फसवणुकीचे प्रमाण आणि कट्टरता जास्त पाहायला मिळते. विज्ञान आणि शिक्षणाचा प्रसार होऊनही जर आपली मानसिकता बदलणार नसेल, तर आपण केवळ तंत्रज्ञानाने प्रगत होऊ, विचाराने नाही. खऱ्या संतमहापुरुषांच्या विचारांचा सन्मान करणे म्हणजे केवळ त्यांची जयंती साजरी करणे किंवा त्यांच्या मूर्तीची पूजा करणे नव्हे, तर त्यांनी दाखवलेल्या विवेक, सत्य आणि माणुसकीच्या मार्गावर चालणे होय. ज्या दिवशी आपण भोंदूगिरीला नाकारून बुद्धीप्रामाण्यवाद स्वीकारू, त्याच दिवशी या महापुरुषांच्या बलिदानाचे आणि त्यागाचे खऱ्या अर्थाने सार्थक होईल.

                     मी स्वतः माहिती तंत्रज्ञान (IT) क्षेत्रात कार्यरत असल्यामुळे या आधुनिक क्षेत्रातील बहुसंख्य कर्मचाऱ्यांची मानसिकता मी अतिशय जवळून अनुभवली आहे. आज समाजात या क्षेत्राला अफाट प्रतिष्ठा आहे. उच्च शिक्षण आणि तांत्रिक कौशल्यांच्या जोरावर हा तरुण वर्ग गलेलठ्ठ पगार कमवतोय, आर्थिक स्थैर्य उपभोगतोय. पण या झगमगाटामागे त्यांची एक अत्यंत उद्वेगजनक बाजू लपलेली आहे. तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम असणारा हा वर्ग सामाजिक आणि राजकीय दृष्ट्या कमालीचा अपरिपक्व आहे. आर्थिक स्थैर्यामुळे त्यांना सुख-सुविधांचे एक ‘प्रिव्हिलेज’ मिळाले आहे. त्यामुळेच, समाजातील दाहक वास्तव, सर्वसामान्यांचे प्रश्न आणि तळागाळातील संघर्ष याच्याशी त्यांचे काही देणेघेणे उरलेले नाही. स्वतःच्या वातानुकूलित, सुखवस्तू चौकटीत सुरक्षित राहून संकुचित जगण्यातच ते धन्यता मानतात. याच आर्थिक संपन्नतेतून आणि सामाजिक अलिप्ततेतून त्यांच्यामध्ये 'सिव्हिक सेन्स' आणि सामाजिक जबाबदारीचा प्रचंड अभाव निर्माण झाला आहे. तंत्रज्ञानाचा विचार करताना तर्कशुद्ध बुद्धी वापरणारे हेच उच्चशिक्षित लोक जेव्हा सामाजिक किंवा धार्मिक बाबींचा प्रश्न येतो, तेव्हा फसव्या प्रचारतंत्राला सहज बळी पडतात आणि कसलीही शहानिशा न करता अंधभक्तीच्या आहारी जातात. जेव्हा कधी मी अशा विषयांवर त्यांच्याशी चर्चा करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा मी आपसूकच एकटा पडतो. मी जे बोलतोय ते सत्य आणि वास्तव आहे, याची जाणीव आतून त्यांनाही असते पण त्यांच्या डोळ्यांवर जाणीवपूर्वक पसरवलेल्या भ्रमाचा पडदा इतका गडद असतो की, ते सत्य स्वीकारण्याचे धाडस त्यांच्यात नसते. परिणामी, ते वैयक्तिक पातळीवर निरुत्तर झाले की, झुंडशाही करून माझी खिल्ली उडवू लागतात. अर्थात, त्यांच्या या खिल्ली उडवण्याने मी कधीही मागे हटत नाही. मी आता शक्यतो अशा लोकांसोबतचे वादविवाद आणि वादाचे विषय टाळतो. कारण हे लोक आता केवळ 'अंधभक्त' राहिले नसून त्यांचे रूपांतर वैचारिक 'झोंबी'मध्ये झाले आहे, जे स्वतःच्या बुद्धीने विचार करत नाहीत आणि आता काही झाले तरी ते बदलणार नाहीत. मला माझी ऊर्जा अशा निरर्थक वादात वाया घालवायची नाही. मला केवळ एखाद्या व्यक्तीपुरता 'सिलेक्टिव्ह' नव्हे, तर संपूर्ण समाजाची विचारसरणी बदलणारा एक मोठा 'कलेक्टिव्ह' बदल घडवण्यासाठी काम करायचे आहे.

             शेवटी एक गोष्ट मी नम्रपणे कबूल करतो की, या एवढ्या मोठ्या जगात माझी स्वतःची स्वतंत्र अशी काहीच मोठी ओळख नाही, मी खरंतर कोणीच नाही. पण ज्यांच्यामुळे आज मी शिक्षण घेऊन स्वतःच्या पायावर उभा राहिलो आहे, ज्यांच्यामुळे मला जी काही थोडीफार सामाजिक दृष्टी लाभली आहे आणि विवेकवादी विचार करण्याची बुद्धी मिळाली आहे, त्यामध्ये मला घडवणाऱ्या अनेक थोर समाजसुधारकांच्या विचारांचा आणि त्यांच्या त्यागमय कार्याचा निश्चितपणे खूप मोठा वाटा आहे. मी त्यांच्या या वैचारिक ऋणात कायम राहू इच्छितो. संत तुकाराम महाराज आपल्या एका अभंगात अत्यंत हक्काने आणि अधिकारवाणीने पांडुरंगाला म्हणतात-

झड मारोनियां बैसलों पंगती । उठवितां फजिती दातयाची ॥१॥

काय तें उचित तुम्हां कां न कळे । कां हो झांका डोळे पांडुरंगा ॥ध्रु.॥

घेईन इच्छेचें मागोनि सकळ । नाहीं नव्हे काळ बोलायाचा ॥२॥

तुका म्हणे जालों गगनाधिकारी । नाहीं लोक परी लाज देवा ॥३॥

तुकोबा ज्याप्रमाणे देवाच्या भक्तीच्या आणि कृपेच्या पंगतीत हट्टाने ठाण मांडून बसले आणि त्यांनी आपला अधिकार मिळवला, अगदी त्याच न्यायाने, मी स्वतः कोणीच नसलो तरी, या थोर विचारवंतांच्या आणि समाजसुधारकांच्या 'लोकहिताच्या कार्याच्या पंगतीला' हट्टाने बसण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करणार आहे. भोवताली वैचारिक अंधार कितीही गडद असला, लोक खिल्ली उडवत असले किंवा मला एकटे पाडत असले, तरी या महापुरुषांनी दिलेल्या विवेकाचा दिवा हातात धरून मी सत्याची आणि न्यायाची वाट चालत राहीन. ही पंगत समाज परिवर्तनाची आहे, माणुसकीची आहे आणि एकदा या पंगतीत स्थान मिळवल्यावर आता मागे हटण्याचा प्रश्नच उरत नाही. हाच सत्याचा, न्यायाचा वारसा पुढे नेणे आणि समाजात कलेक्टिव्ह बदल घडवणे, हेच आता माझ्या जगण्याचे ध्येय असेल.                         

                                                                                            संतोबा...

द फायनल एन्काऊंटर

                        माणुसकीला काळीमा फासणाऱ्या घटना घडल्यानंतर समाजात त्या गुन्हेगाराबद्दल तीव्र रोष निर्माण होऊन आरोपीचा एन्काऊंटर करण्याची, भर चौकात फाशी देण्याची, त्याचे हातपाय तोडण्याची, त्याला दगडाने ठेचून मारण्याची मागणी केली जाते. गुन्हे रोजच घडत असतात पण विशेषतः निर्घृण खून, पाशवी बलात्कारासारख्या घटना जिथे पीडित अगदीच निष्पाप आणि गुन्हेगार क्रूरकर्मा असतो, ज्या गुन्ह्याला पूर्वीच्या वादाची बिलकूल पार्श्वभूमी नसते आणि गुन्हेगाराची कृती अन् विकृती स्पष्ट सिद्ध होते अशा वेळी गुन्हेगाराचा एन्काऊंटर करून तात्काळ न्यायाची अपेक्षा केली जाते. प्राप्त परिस्थितीत लोकांचा आरोपीवरचा राग हा नैसर्गिक असतो, पण त्यावर आधारित तात्काळ न्याय हा अतिधोकादायक ठरू शकतो. इतिहासात दगडफेक, सार्वजनिक फाशी, हातपाय तोडणे यासारख्या क्रूर शिक्षांचा वापर झाला आहे आणि त्यात काही वेळा निर्दोष लोक मारले गेले आहेत, तर अनेकदा राजकीय विरोधकांना संपवले गेले आहे. त्यामुळे एन्काऊंटर एकदा सामान्य झाला की, त्याचा वापर प्रतिस्पर्ध्यांना संपवण्यासाठी, सुपारीबाज गुन्हेगारांना मारून त्या गुन्ह्यातील मुख्य सूत्रधारांना वाचवण्यासाठी किंवा मोठ्या गुन्ह्यातील आरोपींना पकडण्यात अपयश आल्यानंतर कोणाला तरी बळीचा बकरा बनवून आपले अपयश लपवण्यासाठी केला जाऊ शकतो. त्यामुळे तात्काळ न्याय करायची ही पद्धत नियोजित अन्याय करायला वापरली जाणार नाही, याची खात्री कोणीच देऊ शकणार नाही.

                                 एखादा गंभीर गुन्हा घडल्यानंतर समाजात तात्काळ 'एन्काऊंटर'ची मागणी केली जाते, तेव्हा त्यामागे केवळ गुन्हेगाराबद्दलचा तीव्र संताप हेच एकमेव कारण नसते. त्यापेक्षाही, आपली प्रचलित कायदेशीर प्रक्रिया गुन्हेगाराला वेळीच आणि कठोर शिक्षा देऊ शकणार नाही, ही भीती त्यामागे अधिक असते. गुन्हेगार कायद्यातील पळवाटा शोधून स्वतःची सुटका करून घेईल आणि हा खटला वर्षानुवर्षे रेंगाळत राहील, अशी रास्त शंका सर्वसामान्यांच्या मनात असते.नॅशनल ज्युडिशिअल डेटा ग्रिड (NJDG) नुसार, डिसेंबर २०२५ पर्यंत देशातील जिल्हा आणि निम्न न्यायालयांत सुमारे ४.७६ कोटी प्रकरणे प्रलंबित आहेत. उच्च न्यायालयांत सुमारे ६३.६६ लाख आणि सर्वोच्च न्यायालयात ९२,१००+ प्रकरणे प्रलंबित आहेत. एकूण पाच कोटींवर प्रकरणे प्रलंबित असल्याने "Justice delayed is justice denied" अर्थात 'विलंबित न्याय हा अन्यायासारखाच असतो. हे मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांचे हे वाक्य या परिस्थितीत तंतोतंत लागू पडते. बऱ्याचदा न्यायालयाकडून केवळ 'तारीख पे तारीख' मिळत राहिल्याने पीडित व्यक्तीला आयुष्यभर न्यायालयाचे उंबरठे झिजवावे लागतात, शिवाय उंबरठे झिजवूनही करून न्याय मिळेलच याची खात्री नसते. आणि समजा न्याय मिळाला तरी या प्रदीर्घ कायदेशीर लढाईत पीडित कुटुंबांचे व्यवस्थेकडून एवढे मानसिक, शारीरिक आणि आर्थिक शोषण झालेले असते कि हा विलंबाने मिळालेला न्याय त्यांच्या जखमेवर मीठ चोळणारा ठरतो. अशावेळी शहाण्याने कोर्टाची पायरी चढू नये असे म्हणतात त्याचा प्रत्यय आल्याशिवाय रहात नाही. दुसरीकडे, तारीख पे तारीखमुळे खटला रेंगाळल्याचा थेट फायदा गुन्हेगारांना मिळतो. ते जामिनावर मोकळे फिरतात, साक्षीदारांना धमकावतात किंवा पुरावे नष्ट करतात. काळाच्या ओघात महत्त्वाची कागदपत्रे गहाळ होणे किंवा साक्षीदार फितूर होणे यामुळे सरकारी पक्षाची बाजू कमकुवत होते. या संपूर्ण विदारक वास्तवाची जाणीव जनतेला असल्यामुळेच, न्यायव्यवस्थेतील वेळेवर न्याय मिळण्याचा अविश्वास आणि पोलिसांच्या कार्यक्षमतेविषयीची शंका यातूनच 'तातडीचा न्याय' म्हणून 'एन्काऊंटर'सारख्या शॉर्टकटची मागणी समाज करताना दिसतो.

                              जेव्हा एखाद्या गंभीर गुन्ह्यानंतर समाजात संतापाची लाट उसळते आणि 'एन्काऊंटर'ची मागणी जोर धरू लागते, तेव्हा लोकभावनेच्या भरात पकडलेला आरोपी हाच खरा गुन्हेगार आहे असे गृहीत धरले जाते. हे असे गृहीत धरणे फार धोकादायक असू शकते कारण प्रत्यक्षात त्या आरोपीला केवळ अडकवले असण्याची, गुन्ह्याचा मुख्य सूत्रधार वेगळाच असण्याची किंवा इतर सहआरोपी मोकळे फिरत असण्याची शक्यता असू शकते याचा सारासार विचार केला जात नाही. अशा वेळी लोकांना त्यांच्या हतबलतेतून निर्माण झालेल्या असुरक्षिततेवर 'एन्काऊंटर' हा एक भावनिक रामबाण उपाय वाटू लागतो. एन्काउंटरमुळे पोलीस, समाज आणि राजकारणी या सर्वांनाच आपापल्या परीने तात्कालिक फायदे मिळतात. पोलिसांच्या दृष्टीने विचार केल्यास, जागेवरच न्याय दिल्यामुळे समाजात त्यांची हिरोची प्रतिमा तयार होते, त्याशिवाय त्यांना साक्षीदार, पुरावे शोधणे यांसारख्या क्लिष्ट कामांमधून सहज मुक्ती मिळते. दुसरीकडे, न्यायालयातील दीर्घ कायदेशीर प्रक्रियेला कंटाळलेल्या समाजात गुन्हेगाराला लगेच शिक्षा मिळाल्याने पीडितांना न्याय मिळाल्याची एक तात्कालिक समाधानाची भावना निर्माण होते. या संपूर्ण प्रक्रियेचा सर्वाधिक फायदा सत्ताधाऱ्यांना होतो. गुन्हेगारांचा तात्काळ खात्मा करून ते स्वतःची प्रतिमा उजळवण्याचा प्रयत्न करतात, अशी प्रतिमा त्यांना निवडणुकीत मते मिळवण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरते. कायदा -सुव्यवस्था राखण्यात अपयशी ठरलेले सरकार अशा एन्काउंटरचा वापर करून महागाई, बेरोजगारी यांसारख्या मूळ मुद्द्यांवरून जनतेचे लक्ष सहज भरकटवू शकते. लोकभावनेचा आणि न्यायालयीन विलंबाच्या त्रुटीचा फायदा घेत "आम्ही जागेवरच न्याय केला" असा प्रचार करून सरकार आपल्या कार्यक्षमतेचा देखावा करते. एकदा का एन्काऊंटरला समाज मान्यता मिळाली कि एन्काऊंटर सत्ताधाऱ्यांसाठी आपले अपयश लपवणारे ब्रम्हास्र ठरू शकते. ज्याद्वारे सरकारविरोधी बोलणारे आंदोलक, विरोधक किंवा सामाजिक कार्यकर्ते यांना 'गुन्हेगार' ठरवून पोलिसांच्या माध्यमातून त्यांचा आवाज दाबू शकतात. इतकेच नव्हे तर, राजकारण्यांशी साटेलोटे असलेला एखादा गुन्हेगार जेव्हा स्वतः सत्ताधाऱ्यांसाठी डोकेदुखी ठरतो तेव्हा एन्काउंटरच्या नावाखाली त्याला कायमचे शांत करून स्वतःचे गुन्हे आणि पुरावे नष्ट करण्याची मोठी संधी सत्ताधाऱ्यांना मिळते.

                           लोकशाही व्यवस्थेत पोलिसांचे मुख्य कर्तव्य गुन्ह्याचा तपास करणे, पुरावे गोळा करणे आणि आरोपीला अटक करून न्यायालयासमोर हजर करणे हे आहे. शिक्षा सुनावण्याचा अंतिम अधिकार केवळ न्यायव्यवस्थेला आहे. शासन, प्रशासन आणि न्यायव्यवस्थेने केवळ लोकभावनेला बळी न पडता कायद्याच्या चौकटीत राहून सखोल चौकशी करणे अपेक्षित असते. याउलट, दबावाखाली येऊन जेव्हा यंत्रणा प्रचंड घाईगडबडीत निर्णय घेते, तेव्हा "Justice hurried is justice buried" म्हणजेच 'घाईतील न्याय हा न्यायाचे दफन करणारा ठरतो', या दुसऱ्या म्हणीचा प्रत्यय येतो. कारण अशा घाईत महत्त्वाचे दुवे सुटून निरपराध व्यक्तीला शिक्षा होण्याचा आणि मूळ दोषी सुटण्याचा मोठा धोका निर्माण होतो. आरोपीला आपली बाजू मांडण्याची किंवा न्यायव्यवस्थेला खऱ्या सूत्रधारापर्यंत पोहोचण्याची पुरेशी संधीच मिळत नाही. परिणामी, केवळ वरवरच्या पुराव्यांवरून आणि जनक्षोभ शांत करण्यासाठी घाईघाईने दिलेला निर्णय एकप्रकारे न्यायव्यवस्थेचाच खून करणारा ठरतो. अनेकदा खोट्या प्रकरणांमध्ये निरपराधांना अडकवण्याची शक्यता नाकारता येत नसल्यामुळेच, न्यायालयाने सर्व पुराव्यांची काटेकोर छाननी करणे कायद्यानुसार बंधनकारक असते. पोलिसांनी कायदा हातात घेऊन आरोपीला तात्काळ शिक्षा देण्याच्या या संशयास्पद एन्काऊंटर पद्धतीला भावनिक झालेला सर्वसामान्य समाज जरी न्याय समजू लागला, तरी यामुळे गुन्ह्यातील मुख्य सूत्रधार आणि पडद्यामागचे चेहरे कायमचे सुरक्षित राहतात. येथे आरोपीचे  समर्थन करण्याचा प्रश्नच येत नाही. न्यायालयाने संपूर्ण तपास करून, गुन्ह्याची मूळ प्रेरणा शोधून, मुख्य सूत्रधारांसह सर्व गुन्हेगारांना जास्त विलंब न लावता कठोरात कठोर शिक्षा द्यावी हाच मुख्य उद्देश आहे. सर्व साक्षी पुरावे तपासून दिलेला न्याय हाच खरा आणि शाश्वत न्याय आहे. याउलट, आपण कायदेशीर प्रक्रियेला डावलून परस्पर गोळ्या घालत सुटलो, तर समाजात कायद्याचे भय उरणार नाही आणि संपूर्ण देशात अराजकता माजेल, जिथे शक्तिशाली लोक स्वतःच कायदा हातात घेतील. महत्त्वाचे म्हणजे, ज्याच्यावर केवळ आरोप होता अशा आरोपीचा चकमकीत अंत झाल्यामुळे या गुन्ह्यामागील मूळ सूत्रधार शोधण्याचे सर्व मार्ग आता कायमचे बंद होतील. बऱ्याचदा पडद्यामागच्या मोठ्या प्रस्थापितांना वाचवण्यासाठी अशा लहान प्याद्यांचा बळी दिला जातो, ज्यामुळे मूळ कटाचा तपास तिथेच थांबतो आणि खरे गुन्हेगार मोकाट राहतात. येथे समाज म्हणून आपण एक गोष्ट विसरता कामा नये की, आज जो गुन्हेगार आहे असं सरकार किंवा यंत्रणा म्हणतेय, उद्या तेच नियम आणि तीच पद्धत कोणावरही अगदी तुमच्या-आमच्यावरही लागू होऊ शकते. पुरावा न बघता आणि कोर्टाला न जुमानता थेट जागेवरच संपवण्याची धोकादायक सवय जर पोलिसांना लागली, तर या अमर्याद अधिकारांचा वापर भविष्यात कोणाविरुद्धही केला जाऊ शकतो, अगदी तुमच्यावरसुद्धा!.

                                 पोलिस यंत्रणा आणि न्यायव्यवस्था यांचे मुख्य उद्दिष्ट समाजात कायदा व सुव्यवस्था राखणे, सर्वसामान्य लोकांच्या मूलभूत हक्कांचे रक्षण करणे आहे. कायद्याचा हेतू कोणावर सूड उगवणे नसून समाजात स्थैर्य राखणे हाच आहे. एखादा गुन्हा घडल्यास कठोर शिक्षा करून समाजात धाक निर्माण केला जातो, जेणेकरून भविष्यात कोणीही पुन्हा तसे कृत्य करण्याचे धाडस करणार नाही. परंतु जर एखादा सौम्य गुन्हा अजाणतेपणी घडला असेल किंवा गुन्हेगाराला पश्चात्ताप होत असेल, तर त्याचे समुपदेशन करून व त्याला सुधारून एक चांगला नागरिक बनवण्याचा प्रयत्न केला जातो , जेणेकरून शिक्षा भोगल्यानंतर त्याला समाजात सन्मानाने वागण्याची संधी मिळू शकेल. गुन्हेगार नष्ट करण्यापेक्षा गुन्हेगारी प्रवृत्ती नष्ट करणे महत्वाचे आहे. गुन्हे घडल्यानंतर आरोपींना कठोर शिक्षा देण्याबरोबरच , 'गुन्हा घडणारच नाही' अशी व्यवस्था निर्माण करण्याकडे समाज आणि शासनाने अधिक लक्ष केंद्रित करायला हवे. गुन्हेगारी प्रवृत्तीला वेळीच पायबंद घालण्यासाठी सक्षम कायदा व्यवस्था, शिक्षण, नैतिक मूल्यांची जपणूक आणि सामाजिक सुरक्षा यांवर भर देणे गरजेचे आहे. आपली संपूर्ण पोलीस आणि कायदेशीर यंत्रणा आतून सक्षम, कार्यक्षम, गतिमान आणि पारदर्शक बनवणे हाच यावरचा एकमेव शाश्वत मार्ग आहे. सोबत बलात्कार , बालालैंगिक गुन्ह्यासाठी जलदगती न्यायालयांची संख्या वाढवणे. गरज आहे ती पोलीस प्रशासनाला आधुनिक तंत्रज्ञान, फॉरेन्सिक विज्ञानाची प्रगत संसाधने आणि पुरेशा मनुष्यबळाने सज्ज करण्याची, जेणेकरून गुन्हे रोखता येतील आणि घडलेल्या गुन्ह्याचा तपास तातडीने पूर्ण होऊन कोणतीही केस न्यायालयात वर्षानुवर्षे रेंगाळत न पडता एका निश्चित कालमर्यादेत निकाली निघेल. याशिवाय आपली पोलीस यंत्रणा आणि न्यायव्यवस्था स्वायत्त आणि निष्पक्ष असावी, त्यामध्ये कोणाला हस्तक्षेप, ढवळाढवळ करून केसवर विपरित परिणाम करता येणार नाही याची काळजी घेतली पाहिजे. चौकशी आणि न्यायदानाचे काम निष्पक्षपणे करायला हवे मग आरोपी सामान्य नागरिक असो वा एखादा बलाढ्य राजकारणी, बडा उद्योगपती असो वा वजनदार व्यक्ती, कायद्याची अंमलबजावणी प्रत्येकावर सारख्याच निःपक्षपातीपणे केली पाहिजे. गुन्हेगाराचा चेहरा, त्याचा धर्म, जात, पैसा किंवा राजकीय वशिला न पाहता त्याला कायद्यानुसार तत्काळ आणि निश्चित शिक्षा दिली जावी. यामुळे सर्वसामान्यांच्या मनात पोलीस यंत्रणा आणि न्यायालयाबद्दलचा ढासळलेला विश्वास पुन्हा भक्कमपणे प्रस्थापित होईल आणि एन्काऊंटरसारख्या धोकादायक शॉर्टकटच्या मागणीची गरजच उरणार नाही

                                                                                                        संतोबा...

विमानतळ

विमानतळ 

काळ बनलंय विमानतळ,  
पण टळून जाईल ही वेळ.  
तुटू न देऊ या मातीशी नाळ,  
धीर धरू, सोसू थोडीशी कळ.
एकी राखू, येईल पंखात बळ,
जगप्रसिद्ध अंजीर अन् सीताफळ.  
जागतिक वारसा हा, नको त्यास झळ,  
हा ठेवा वाचवण्यासाठी ही सारी तळमळ.  
त्यासोबत असे ताज्या माळव्यांची हिरवळ,  
कष्टाचे मिळे समाधान आणि उत्पन्न बक्कळ.  
आश्वासनांचा अन् मोबदल्याचा नका घालू मेळ,  
अडल्यानडल्यास फितवण्याचा नका हो करू खेळ. 
विरोध असे आमचा ठाम, नको संमतीची खळखळ,  
आम्ही ओळखून आहोत सारी दलाल दुतोंडी गांडुळं.  
कटकारस्थाने करू उघड अन् थांबवू त्यांची वळवळ.  
हर हर महादेवाचा जयघोष ओठी आहे सदासर्वकाळ.
अन् खंडोबाच्या भंडाऱ्याने रंगले आहे आमुचे कपाळ.
लढजिंकण्याच्या निर्धाराने उत्साह आमुचा सळसळं.
शिवछत्रपतींच्या केवळ नावानेच रक्त आमुचे उसळं.
हा आमुचा लढाच आणेन बळीराजाचा सुवर्णकाळ.
दुधदुभत्या, खात्या घरात आनंदाने नांदेल गोकुळ.
दलालांनो तुम्ही आता नका येऊ आमच्या जवळ.
जगा अन् जगू द्या, एवढीच मागणी साधीसरळ.
तुम्ही आम्ही एकच, नको कसलीही जळजळ.
तुम्हाला सुधारण्याचे मार्ग आहेत पुष्कळ.
ऐका एवढा सल्ला, नका करू खळबळ. 
नाहीतर कराल आयुष्यभर पळापळ.
संतोबा (संतोष गांजुरे)

सुखी माणसाचा सदरा

                       एका दुःखी राजाची गोष्ट प्रसिद्ध आहे, त्या राजाकडे गडगंज संपत्ती, राजवाडे, नोकरचाकर आणि सर्व प्रकारची विलासी साधने असतात. असे असूनही राजा मनातून प्रचंड अस्वस्थ, दुःखी आणि चिंतेत असतो. त्याला रात्रीची झोप लागत नाही. अनेक वैद्य आणि हकीम त्याच्यावर उपचार करतात, पण कोणालाच त्याचा आजार समजत नाही.शेवटी एक वृद्ध आणि सुजाण साधू राजाला एक अजब उपाय सांगतो.
"महाराज, या जगात जो कोणी पूर्णपणे सुखी माणूस असेल, त्याचा सदरा (शर्ट) तुम्ही एका रात्रीसाठी अंगावर परिधान करा. तुमचे दुःख आणि अस्वस्थता कायमची नाहीशी होईल."
राजाचे सैनिक संपूर्ण राज्यात सुखी माणसाचा शोध घेऊ लागतात. ते श्रीमंत व्यापारी, मंत्री, जमीनदार यांच्याकडे जातात. पण प्रत्येकाच्या आयुष्यात काही ना काही दुःख, चिंता असतेच. पैसा असूनही कोणी सुखी नसतं.
शोध घेता घेता सैनिकांना राज्याच्या सीमेवर एका झोपडीबाहेर रात्रीच्या वेळी एक शेतकरी गाढ झोपलेला आणि आनंदाने गाणे गुणगुणताना दिसतो. सैनिक त्याला विचारतात, "तू तुझ्या आयुष्यात पूर्ण सुखी आहेस का?" तो हसून उत्तर देतो, "हो, मी या जगातला सगळ्यात सुखी माणूस आहे. मला कोणतीही चिंता नाही."
सैनिक आनंदित होतात आणि राजाच्या आज्ञेनुसार त्याचा सदरा मागतात. पण जेव्हा ते त्याच्याकडे नीट पाहतात, तेव्हा त्यांच्या लक्षात येते की त्या सुखी माणसाच्या अंगावर साधा सदरासुद्धा नसतो! तो उघड्या अंगानेच आनंदाने जगत असतो.
जेव्हा ही गोष्ट राजाला समजते, तेव्हा त्याचे डोळे उघडतात. त्याला समजते की, सुखाचा संबंध बाह्य वस्तूंशी किंवा कपड्यांशी नसून तो माणसाच्या मनाशी असतो.

                  भांडवलशाही शोषणव्यवस्थेच्या शिखरावर मूठभर शोषक असतात, तर तळाशी अथांग कष्टकरी वर्ग असतो. थोडक्यात, या व्यवस्थेची रचना एखाद्या पिरॅमिडसारखी असते. या संरचनेत आपण जसे वरून खाली येतो, तशी लोकसंख्या आणि त्यांच्यावरील शोषणाचा भार उत्तरोत्तर वाढत जातो.

       ▲ [०१%] मालक / भांडवलदार 
     ▲▲▲ [०९%] उच्चपदस्थ अधिकारी / कंत्राटदार
   ▲▲▲▲▲ [९०%] सामान्य कामगार / मजूर वर्ग

या पिरॅमिडच्या अगदी तळाशी देशातील ९० टक्क्यांपेक्षा अधिक श्रमिक वर्ग कार्यरत असतो. व्यवस्थेतील उच्चपदस्थ अधिकारी हे भांडवलशाहीचे 'ठेकेदार' किंवा प्रतिनिधी म्हणून काम पाहतात. मालकांचे नफा मिळवण्याचे उद्दिष्ट पूर्ण करण्याची मुख्य जबाबदारी या अधिकाऱ्यांवर असते. स्वतःचे गलेलठ्ठ पगार, बोनस आणि पदे सुरक्षित ठेवण्यासाठी हे अधिकारी कनिष्ठ स्तरावर प्रचंड मानसिक व व्यावसायिक दबाव निर्माण करतात. या व्यवस्थेत शोषण आणि दबावाचा प्रवाह नेहमी उच्च स्तराकडून कनिष्ठ स्तराकडे वाहत असतो. मालक हे उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांवर दबाब आणतात. अधिकारी हा दबाव व्यवस्थापकांवर संक्रमित करतात. व्यवस्थापक शेवटी या सर्व ताणाचा बोजा तळातील प्रत्यक्ष काम करणाऱ्या कामगारांवर लादतात. या संपूर्ण प्रक्रियेत सामान्य कर्मचाऱ्यांना कोणतेही धोरणात्मक निर्णय घेण्याचे स्वातंत्र्य नसते. केवळ वरून आलेल्या आदेशांचे तंतोतंत पालन करणे एवढेच त्यांचे कर्तव्य ठरवले जाते. जोपर्यंत ही केवळ नफाकेंद्री भांडवलशाही अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत शोषणाचे हे दुष्टचक्र अव्याहतपणे सुरूच राहणार. भांडवलशाही व्यवस्थेचा हा पिरॅमिड संपत्ती आणि नफ्याच्या वाटपाच्या बाबतीत नेमका उलटा असतो. यात सर्वात जास्त घाम गाळणाऱ्या शोषिताला सर्वात कमी मोबदला मिळतो आणि काहीही शारीरिक कष्ट न करणाऱ्या शोषकाला सर्वाधिक नफा होतो.

▼▼▼▼▼ प्रचंड नफा – मूठभर मालक व भांडवलदारांच्या पदरात
  ▼▼▼ गलेलठ्ठ पगार – व्यवस्थापन सांभाळणाऱ्या उच्चपदस्थ अधिकाऱ्यांना
    ▼ तुटपुंजी मजुरी – प्रत्यक्ष अहोरात्र राबणाऱ्या लाखो कामगारांना.

                     भय हे अनेकांच्या यशस्वी व्यवसायाचे मूळ भांडवल आणि बहुसंख्याकांच्या शोषणाचे मुख्य कारण आहे

. 

अंधभक्त प्रस्तावना

             या लिखाणात वापरलेल्या उपमांबद्दल मी सर्व प्राणीमात्रांची माफी मागतो. कोणत्याही प्राण्याची बदनामी करण्याचा माझा अजिबात हेतू नाही, कारण त्यांचे गुण-दोष हे नैसर्गिक असतात. उदाहरणार्थ, सरडा रंग बदलतो ही त्याची संकटापासून स्वतःचा बचाव करण्याची नैसर्गिक कला आहे. परंतु, जेव्हा आपण एखाद्या माणसाला 'रंग बदलणारा सरडा म्हणतो, तेव्हा तो सरड्याचा अपमान नसून, माणसाच्या बदलत्या स्वभावावर केलेले भाष्य असते. मानव हा देखील एक प्राणीच आहे. त्याला लाभलेल्या बुद्धिमत्तेच्या वरदानामुळे तो इतर प्राण्यांपेक्षा श्रेष्ठ मानला जातो; पण हे पूर्ण सत्य नाही. जगभरातील अंधभक्त याला सर्वात मोठा अपवाद आहेत. खरं तर, अंधभक्तांचा बुद्ध्यांक (IQ) हा कोणत्याही सजीव प्राण्यापेक्षाही कमी असतो. निसर्गात प्रत्येक प्राण्याला संकटाची उपजत चाहूल लागते, त्याला आपल्या धोक्याची जाणीव असते. कोणताही धर्म, धर्मग्रंथ किंवा मसिहा पाठीशी नसतानाही आजवर ते टिकून आहेत. प्राण्यांना आपण माणसांइतके बुद्धिमान समजत नसलो तरी कोणताही प्राणी आपल्या नैसर्गिक गुणधर्माच्या पलीकडे जाऊन स्वतःची व्यवस्था उद्ध्वस्त करत नाही. दुर्दैवाने, बुद्धीचे वरदान लाभलेला माणूस मात्र अंधभक्तीत अडकून स्वतःचा आणि सर्व सामाजिक व्यवस्थेचा विनाश करत असतो.                 

            अंधभक्ती केवळ त्या अंधभक्त व्यक्तीसाठीच नाही तर तिच्या कुटुंबासाठी, एकूणच समाजासाठी घातक असते. अंधभक्ती ही एक अत्यंत घातक मानसिक गुलामगिरी आहे, जी माणसाचा विवेक आणि स्वतंत्र विचार पूर्णपणे नष्ट करते. त्यामुळेच कट्टर अंधभक्तांमध्ये सुधारणा होण्याची तिळमात्र शक्यता नसते. निरोध तरी एकदा वापरून फेकून दिला जातो, अंधभक्तांना वारंवार वापरून फेकून दिले जाते तरी ते सुधारत नाही. त्यांचे तथाकथित तारणहार, पाखंडी धर्ममार्तंड, नेते आपले ईप्सित साध्य करण्यासाठी या अंधभक्तांचा वारंवार वापर करून त्यांना फेकून देतात. आश्चर्य म्हणजे, इतक्या वेळा शोषित आणि उपेक्षित होऊनही अंधभक्त कधी आत्मपरीक्षण करत नाही. उलट, नेत्याने, पाखंडी धर्ममार्तंडाने आपला वापर करून घेण्यालाच ते आपल्या जीवनाचे सार्थक समजतात. आपला गैरफायदा घेतला जात आहे हे मान्य करणे त्यांच्या अहंकाराला पटत नसल्यामुळे ते स्वतःला सतत खोट्या समाधानात ठेवतात. सामान्य माणूस चुकीची जाणीव झाल्यावर स्वतःमध्ये बदल करतो, परंतु कट्टर अंधभक्त हा शोषणाच्या अशा चक्रव्यूहात अडकलेला असतो की तो वैचारिकदृष्ट्या कायमचा परावलंबी आणि निष्प्राण बनतो, ज्यामुळे अशा मानसिकतेत सुधारणेला अजिबात वाव उरत नाही.

              हे लिखाण विचार करण्याची क्षमता गमावलेल्या अंधभक्तांसाठी मुळीच नाही, कारण खुद्द त्यांचा तथाकथित 'तारणहार'ही त्यांच्या भल्यासाठी काही करत नाही. हे लिखाण अशा सर्वसामान्य लोकांसाठी आहे, जे अंधभक्तांच्या वाढत्या अंधभक्तीमुळे आणि अतार्किक वादविवादांमुळे पुरते हैराण झाले आहेत. अंधभक्तांना कसे हाताळावे आणि जे लोक या चुकीच्या मार्गावर आहेत, त्यांना पुन्हा विवेकवादाकडे कसे आणावे, याचे मार्गदर्शन करणे हाच यामागचा मुख्य उद्देश आहे. अंधभक्तांशी वाद घालणे म्हणजे केवळ वेळ आणि ऊर्जा वाया घालवणे होय. त्यामुळे त्यांच्याशी कामाव्यतिरिक कसलीही चर्चा न करता, केवळ कामापुरते आणि सुरक्षित अंतर ठेवणे हाच सर्वोत्तम उपाय आहे. अंधभक्तांना कधीही कमी लेखून चालणार नाही, कारण त्यांच्याकडे जरी तर्क आणि विवेक नसला, तरी आक्रमकता आणि दुष्प्रचार (प्रपोगंडा) पसरवण्याची मोठी आसुरी शक्ती असते. त्यांना कमी समजण्याची चूक आपल्याला महागात पडू शकते, कारण अंधभक्त स्वतः सुधारण्याची शक्यता शून्य असली, तरी त्यांच्या संपर्कात येणाऱ्या दुसऱ्या सर्वसामान्य, माणसाला बिघडवण्याची पुरेपूर क्षमता त्यांच्यात असते. स्वतः न सुधारता इतरांनाही आपल्यासारखेच आंधळे व विखारी बनवणे, हाच अंधभक्तांचा मुख्य स्वभावगुण आहे. आपले प्रियजन कोणाच्याही अंधभक्तीच्या विळख्यात अडकणार नाहीत, यासाठी आपण वेळीच आणि कायम जागृत राहिले पाहिजे. अंधभक्तांच्या आणि त्यांच्या पाखंडी तारणहारांच्या खोटेपणाची वारंवार पोलखोल करून, त्यांना समाजात डोईजड होऊ न देणे गरजेचे आहे. अशा समाजघातक अंधभक्तांपासून आणि त्यांच्या विषारी मानसिकतेपासून आपण कायम सावध राहणे, हेच आजच्या काळात आपले सर्वोच्च सामाजिक कर्तव्य आहे.

एक पत्र राहुल गांधीस

प्रिय राहुल.

सर्वसामान्य जनतेसाठी तू लढतो आहेस त्यासाठी धन्यवाद. किमान तू लढतोय अशी प्रतिमा निर्माण केली आहेस आणि त्यासाठी सातत्याने मेहनत करत आहेस. अर्थात, प्रत्येक विरोधी पक्षाला सत्ताधारी होईपर्यंत जनतेची काळजी ही असतेच. आम्ही काही काँग्रेसचे कार्यकर्ते नाही. फारतर आम्ही परिस्थितीनुरूप काँग्रेसचे मतदार असू. आमचं ध्येय काँग्रेसला सत्तेत आणणं नाही. आज अनेक विवेकवादी लोक सत्ताधाऱ्यांना धारेवर धरत, ट्रोलिंग आणि शिव्याशाप सहन करत, निरपेक्षपणे विरोधकांची बाजू लढवत आहेत. त्या सर्वांनी काँग्रेसला सत्तेवर आणण्याचा ठेका घेतलेला नाही. काळाची गरज म्हणून आमचं ध्येय हे निरपेक्ष, लोककल्याणकारी आणि जनतेला उत्तरदायी असणारं सरकार स्थापन करणं आहे. आजच्या विषारी वातावरणात तुझा वावर आश्वासक वाटतोय, म्हणूनच हा पत्रप्रपंच. राहुल, तू आम्हाला आश्वासक वाटतोस म्हणून आम्ही काँग्रेसवर विश्वास ठेवू शकत नाही. आजपर्यंत काँग्रेसला विरोध करणारेही तुला आणि पर्यायाने काँग्रेसला समर्थन देत आहेत. तू ज्या तडफेने, जिद्दीने, निर्भयपणे आणि सातत्याने सत्ताधाऱ्यांचे मनसुबे उघड करत आहेस, त्यामुळे तुझ्याकडून सर्वसामान्य विवेकवादी लोकांच्या अपेक्षा आहेत. आतापर्यंत काँग्रेसचे विरोधक असणारे लोकही तुझ्यामुळे काँग्रेसला समर्थन देऊ लागले आहेत. काँग्रेस सत्तेत असताना भारत संपन्न आणि समृद्ध होता, सर्वकाही आलबेल होते असं नाही. पण फक्त चार-दोन भांडवलदारांचा विकास न होता सर्वांचा थोडा का होईना समतोल विकास होत होता. एखाद्या दुर्घटनेची जबाबदारी घेण्याची आणि चुकीसाठी पदाचा राजीनामा देण्याची थोडी का होईना नैतिकता शिल्लक होती. सतत विरोधकांवर टीका करत रडगाणे गाण्याऐवजी वास्तववादी भूमिका घेतली जायची. आजही तुझ्या कुटुंबाने केलेल्या त्याग आणि बलिदानाचे भांडवल करून तू जनतेला भावनिक बनवत नाहीस.

काँग्रेस संपली असा प्रचार होत असताना काँग्रेस पुन्हा एकदा उभी राहू लागली आहे.ज्यांच्या साम्राज्यावर सूर्य मावळत नव्हता अशी साम्राज्ये लयास गेली आहेत. त्यामुळे कोणी सत्तेचा अमरपट्टा घेऊन आलेलं नाही. आज ना उद्या काँग्रेसप्रणीत सरकार येऊ शकतं, फक्त ते येताना पूर्वीच्या चुका टाळून यावं. सरकारचा कारभार लोककल्याणकारी असावा, कोणत्या एका समाजाचे लांगूलचालन न करता सर्वांच्या भल्यासाठी निरपेक्षपणे कार्य पार पाडावे अशी आमची अपेक्षा आहे. आम्हाला त्यासाठी तुझ्याकडून काही आश्वासने हवी आहे. तू म्हणजे अख्खी काँग्रेस नाही आणि काँग्रेस म्हणजे केवळ तू नाही. सत्ता आल्यानंतर तूच सर्वकाही असणार नाही. वेगवेगळ्या पदावर वेगवेगळ्या व्यक्ती असतील, ते कोणत्या प्रकारचा कारभार करतील याची कोणी खात्री देऊ शकत नाही. जो कोणी कॉग्रेसचा नेता असेल तो जबाबदार, कर्तृत्वान, निरपेक्ष असेलच असे नाही. त्यामुळे आम्हाला तुझ्याकडून काँग्रेसच्या जाहीरनाम्यात आमच्या अपेक्षांच्या अनुषंगाने ठोस आश्वासने हवी आहेत. ती आश्वासने पाळली नाहीत तर आम्ही काँग्रेस आणि तुलाही सळो की पळो करून सोडल्याशिवाय राहणार नाही. कारण खूप संघर्ष करून अठराविश्वे दारिद्रयातून आम्ही बाहेर पडलो आहोत, आमचे अस्तित्व जाणव्या इतपत का होईना ओळख निर्माण केली आहे.आम्हाला पुन्हा एकदा त्या भूतकाळातील परिस्थितीकडे जायचे नाही. आता पुन्हा अच्छे दिन आणि जगभरात देशाची पर्यायाने देशातील जनतेची होणारी मानहानी आम्हाला नको आहे. आमच्यात मास्टरस्ट्रोक समजून घेण्याची अन् अंधभक्तांना सहन करण्याची ताकद नाही. म्हणून आम्हांला तुझ्याकडून विश्वास हवा आहे की, उद्या जर समजा काँग्रेस सत्तेत आली तर झालेल्या चुका सुधारून पूर्वीपेक्षाही अधिक निरपेक्षपणे, सर्वसामान्य जनतेच्या मूलभूत हक्कांचे जतन करत, त्यांच्या भल्यासाठी काँग्रेस कार्य करेल आणि जनता सर्वोपरि मानून व्हीआयपी संस्कृती मोडीत काढली जाईल. ज्यांनी देशाची वाताहत केली आहे त्यांना कठोर शिक्षा केली जाईल. बड्या गुन्हेगारांना माफ करायची तुला आणि काँग्रेसलाही वाईट खोड आहे. माफ करणे उच्च मानवी मूल्य असले तरी आता बड्या गुन्हेगारांना माफ करणे तुझी वैयक्तिक गोष्ट नाही त्याचे परिणाम देशाला भोगावे लागतात. तू राजीवजींच्या मारेकऱ्यांना माफ केले, वडिलांच्या मारेकऱ्यांना माफ करणे तुझा मोठेपणा असू शकेल पण राजीवजी देशाचे पंतप्रधान होते, त्यांचा मृत्यू हे देशाचे नुकसान होते, आज जर ते असते तर कदाचित देशावर अशी बिकट परिस्थिती ओढवली नसती. पंडितजींनी देखील असेच हिंसा आणि द्वेष पसरवणाऱ्या देशविघातक, समाजविघातक संघटनेवरची बंदी उठवली होती, त्याचेही परिणाम आपण भोगतोच आहोत.

राहुल. तू ज्यावेळी अंधभक्तांसाठी पप्पू होतास त्यावेळीसुद्धा तू आमच्यासाठी राहुल होता आणि आज तू अंधभक्तांचा पप्पा( बाप) बनून त्यांच्या भ्रमाचे भोपळे फोडत आहेस तरी तू आमच्यासाठी राहुलच आहेस आणि पुढेही राहशील. आम्ही कोणाचेही भक्त वा अंधभक्त नाही. तुझेही काही अंधभक्त असतील आणि ते आमच्या भवितव्याचा आड येणार असतील तर आम्हीं त्यांना सोडणार नाही. राहूल तू सुपरहिरो होण्याचा प्रयत्न करू नको, एकखांबी नेतृत्व आपल्याला नको आहे. आजवरचा इतिहास बघता दुसरी फळी तयार कर. देश जळत असताना मूग गिळून गप्प बसलेले सगळे मुर्दाड सरंजाम घरी बसव आणि कॉम्प्रमाईज न होणारे तत्वनिष्ठ लढवय्या कार्यकर्त्यांना बळ देऊन त्यांना संधी दे. फार तर ते पराभूत होतील पण ते गद्दारी तर करणार नाही. आणि कोणी सांगावे जनता अशा नव्या चेहऱ्यांना संधीही देऊ शकते. मल्टीस्टारर चित्रपट सुपर फ्लॉप होतात तर कधी नवख्या कलाकारांना घेऊन केलेला चित्रपट चांगला आशय, अंगभूत अभिनय कौशल्याच्या जोरावर लो बजेट चित्रपट सुपर हिट होतात. ज्या ज्या संघटना,संस्था,पक्ष एकचालुकानुवर्ती किंवा एकखांबी असतात त्यांचे भवितव्य खांब कलला की धूसर असते हा आजवरचा इतिहास आहे!. आज दुसरा सशक्त अन् विश्वसनीय पर्याय नाही म्हणून आम्ही काँग्रेसला समर्थन देत आहोत. आज पर्याय नाही याचा अर्थ उद्याही पर्याय नसेल असा नाही. ही काँग्रेसला शेवटची संधी असेल. काँग्रेसने लोककल्याणकारी, नैतिक कारभार केला नाहीतर, आमची लढाई आम्ही लढू. आमच्याकडून काँग्रेसला शक्य तेवढा तीव्र विरोध केला जाईलच सोबत दोन्ही राष्ट्रीय पक्षांना पर्याय निर्माण करू. पुन्हा कधीही, कोणत्याही परिस्थितीत आमच्याकडून तुला आणि काँग्रेसला समर्थन दिले जाणार नाही. खालील काही मुद्द्यांवर आम्हां सर्वसामान्य जनतेला तुझी आणि काँग्रेसची भूमिका जाणून घ्यायची आहे. हे सगळे मुद्दे आम्हाला काँग्रेसच्या जाहीरनाम्यात हवे आहेत.

१) संघटित आणि कायदेशीर लुटीवर काँग्रेसची भूमिका.

कवडीमोल भावाने भांडवलदारांच्या घशात घातलेली राष्ट्रीय संपत्ती (जमिनी, जंगले, खाणी, सरकारी संस्था आणि त्यांच्या पायभूत सुविधांची लूट) याबाबत काँग्रेसचे धोरण काय असणार आहे. ज्यांनी शासन,प्रशासनाशी संगनमत करून राष्ट्रीय संपत्ती लुबाडली त्यांच्यावर कारवाई करून, लुबाडलेली राष्ट्रीय संपत्ती परत मिळवणार की नेहमीप्रमाणे झाले गेले गंगेला मिळाले या पद्धतीची बोटचेपी भूमिका घेणार. काँग्रेसला भांडवलदारांची काळजी आहे की जनतेची हे आम्हाला कृतीतून सिद्ध करून दाखवायला पाहिजे.

२) महत्त्वाच्या संवैधानिक संस्थांची स्वायत्तता कशी पुनर्स्थापित करणार.

न्यायालये, निवडणूक आयोग, संघ लोकसेवा आयोग(युपीएससी),केंद्रीय अन्वेषण विभाग (सीबीआय), अंमलबजावणी संचालनालय (ईडी), राष्ट्रीय मानवाधिकार आयोग, केंद्रीय माहिती आयोग ,दूरसंचार क्षेत्र नियमन (ट्राय),भारतीय प्रतिस्पर्धा आयोग(Competition Commission of India) यासारख्या भारत सरकारच्या स्वायत्त संस्था लोकशाहीला मजबूत करतात. न्याय-सुव्यवस्था राखणे, गैरकारभार-भ्रष्टाचार रोखणे, एकाधिकारशाही रोखणे, निष्पक्षपाती निवडणुका, ग्राहकांचे हित पाहणे अशी सर्वसामान्य जनहिताची कामे या अधिकाऱ्यांकडून केली जात असत त्यामुळे या संस्थांमधील अधिकाऱ्यांविषयी सर्व सामान्य जनतेमध्ये प्रचंड आदर होता. अवाजवी राजकीय हस्तक्षेपामुळे या संस्थांचे आणि पर्यायाने अधिकाऱ्यांचे अवमूल्यन झाले आहे. या अशा अनेक स्वायत्त संस्थांचे गतवैभव कसे प्राप्त करून देणार याबद्दल जाहीरनाम्यात स्पष्ट उल्लेख हवा.

३) प्रशासनावरची पकड मजबूत कशी करणार.

काँग्रेसची सत्ता असताना देखील, काँग्रेसच्या नेत्यांची प्रशासनावर पकड नव्हती. उद्या काँग्रेसचे सरकार आले तरी काँग्रेसच्या नेत्यांना प्रशासनावर पकड मिळवता येणार नाही कारण बहुतांश प्रशासकीय अधिकारी काही विशिष्ट वर्चस्ववादी विचारधारेचे पाईक आहेत. शासकीय योजना व्यवस्थित राबवण्यासाठी नेत्यांची प्रशासनावर मजबूत पकड असणे गरजेचे आहे. ती पकड काँग्रेस कशी मिळवणार आहे.

४) महाराष्ट्राविषयी काँग्रेसची भूमिका काय असणार आहे.

महाराष्ट्रासाठी दोन्ही मोठे राष्ट्रीय पक्ष एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. दोन्ही पक्षांनी महाराष्ट्राला सापत्न वागणूक दिली आहे. महाराष्ट्राने सामाजिक, आर्थिक व बहुदा सर्वच बाबतीत देशाला प्रगतीची दिशा दाखवली आहे. सर्वात जास्त कर दिला आहे. बदल्यात महाराष्ट्रावर परप्रांतीय आणि हिंदीचे ओझे लादले गेले आहे. मराठीची कायम अवहेलना केली गेली आहे. महाराष्ट्र ज्याप्रमाणांत देशाच्या विकासाला हातभार लावतोय आहे त्या प्रमाणात महाराष्ट्राला केंद्राकडून परतावा मिळावा. बिमारू राज्यांच्या जबाबदारीचा ठेका केवळ महाराष्ट्राने घेतलेला नाही.

५) आरक्षणाच्या मुद्द्याचा सर्वमान्य तोडगा कसा काढणार.

आरक्षणासंदर्भात केलेल्या "जिसकी जितनी हिस्सेदारी- उतनी उसकी भागीदारी!" घोषणेची अंमलबजावणी कशी करणार. सर्वच समाजाच्या आरक्षणाविषयीच्या मागण्यावर सामाजिक सलोखा राखत लवकरात कसा तोडगा काढणार.

६) संस्थात्मक खून(इन्स्टिट्यूशनल मर्डर ) करणाऱ्या प्रवृत्तीचा बंदोबस्त कसा करणार.

जनतेच्या हक्कासाठी आवाज उठवणाऱ्या, गोरगरिबांच्या अन्यायाला वाचा फोडणाऱ्या, शासन प्रशासनाच्या अनियमितता उघडकीस आणणाऱ्या अन् तडजोडी न स्वीकारल्याने शासनप्रशासनाला डोईजड होणाऱ्या कार्यकर्त्यांवर, अधिकाऱ्यांवर, सर्वसामान्य व्यक्तींवर वेगवेगळे खोटे गुन्हे दाखल करून त्याची मुस्कटदाबी करणाऱ्या, प्रसंगी त्याला संपवणाऱ्या प्रवृत्तीचा बंदोबस्त कसा करणार.

७) सरंजाम विरहित राजकारणासाठी कोणत्या उपाय योजना करणार.

काँग्रेसने पिढ्यान्-पिढ्या पोसलेल्या आणि काँग्रेसपक्षाच्या पडत्या काळात, काँग्रेसला रामराम ठोकलेल्या पळपुट्या सरंजामदारांची घर वापसी होणार का?. जर घरवापसी केली तरी आम्ही त्यांना बिल्कूल स्वीकारणार नाही. त्यापेक्षा सर्वसामान्य नीतिमान कार्यकर्त्याला, ज्याचे हात कोणत्याही गुन्ह्यात अडकले नसतील, जो कोणाला कॉम्प्रमाईझ होणार नाही अशांना निवडून देण्यास आम्ही प्राधान्य देऊ. नियत आणि कुवत असेल तर नेत्यांच्या वारसांना संधी देण्यास हरकत नाही पण योग्यता नसताना पूर्वपुण्याईवर संधी देणारी घराणेशाही आम्ही स्वीकारणार नाही.

८) समाजद्रोही दलालांना वठणीवर कसे आणणार.

सत्तेची दलाली, जी हुजुरी करून जनतेला भ्रमित करून त्याबदल्यात अतिरिक्त लाभ पदरात पाडून घेतलेल्या कला, क्रीडा, मिडिया सेलिब्रिंटच्याकडून त्यांना मिळालेल्या अतिरिक्त लाभाची वसुली करणार का?. त्यांच्या नैतिक कमाई पेक्षा जास्त असलेल्या संपत्तीची चौकशी होणार का?. की पारंपारिक कित्ता गिरवत खुशमस्कऱ्यांच्या कोंडाळ्यात अडकून पडणार.

९) अंधभक्त गुलामांना कसे सुधारणार.

अतिव्यक्तिपूजक असलेल्या अंधभक्तांना त्यांच्या नेत्यांनी देश, व्यवस्था विकल्याची वकिली करताना लाज वाटत नाही. राष्ट्रउभारणीत भरीव योगदान असलेल्यांना देशद्रोही आणि राष्ट्रउद्ध्वस्त करणाऱ्यांना राष्ट्रवादी ठरवताना त्यांना कसलीही शरम वाटत नाही. भांडवलदारांच्या दलालांना जनतेचे तारणहार समजून निवडून देताना आपण देशकार्य करत आहोत अशी त्यांची भावना असते. स्वतःची सदसदविवेक बुद्धी, वैचारीक प्रगल्भता, राष्ट्रहिताचे विचार, सामाजिक भान व जबाबदारी, संवेदनशिलता हरवून बसलेला समाज देशासाठी अत्यंत घातक आहे. त्यामुळे आपल्या निर्बुद्ध तर्काने देशाच्या अन् समाजाच्या वाताहतीस हातभार लावणाऱ्या अंधभक्त गुलामांना सुधारण्यासाठी कोणत्या पद्धतीचा अवलंब केला जाणार आहे . आयत्या पिठावर रेघोट्या ओढणारे काहीजण न केलेल्या कार्याचे श्रेय निव्वळ जाहिरातबाजी आणि अंधभक्तांच्या जोरावर घेत असताना काँग्रेसला मात्र स्वतः राष्ट्रउभारणीसाठी केलेल्या कार्याची जाणीव जनतेला करून देण्यात अपयश आले आहे. या अपयशाची भरपाई करणे काँग्रेसला जमणार आहे का?.

१०) काँग्रेसचे सामाजिक धोरण काय असेल.

देशाचे सामाजिक धोरण, न्यायपूर्ण, लोककेंद्रित आणि सक्षमीकरणावर आधारित असावे. भारतासारख्या विविधता असलेल्या, असमानता असलेल्या आणि मोठ्या लोकसंख्येच्या देशात सामाजिक धोरण हे फक्त कल्याण योजनांपुरते मर्यादित न राहता, सामाजिक न्याय, आर्थिक समानता आणि मानवी विकासाला प्रोत्साहन देणारे असावे. काँग्रेसची भूमिका निरपेक्ष असेल की कोणा एका समुदायाची लांगुलचालन करणारी असेल. बांगलादेशी व इतरही घुसखोरांना हाकलून देण्यासाठी काय उपाययोजना करणार याचे स्पष्टीकरण जाहीरनाम्यात असावे.

११) पायाभूत सुविधा आणि मूलभूत गरजाबाबतचा दृष्टिकोन कसा असेल.

मूलभूत गरजा जसे दर्जेदार शिक्षण, अन्न, निवारा, आरोग्य, शुद्ध पाणी, स्वच्छता हे प्रत्येक नागरिकाला परवडणाऱ्या दरात उपलब्ध असावे. पायभूत सुविधा जसे रस्ते, वीज, सिंचन, सार्वजनिक वाहतूक, शाळा, रुग्णालय, अंतर्गत सुरक्षा व्यवस्था(पोलिस) यांचा दर्जा चांगला असावा. प्रोएक्टिव्ह आपत्ती नियोजन असावे. फुकट रेवड्या वाटण्यापेक्षा स्किल डेव्हलपमेंट, रोजगार निर्मिती, उद्योजकता आणि आर्थिक स्वावलंबन यांना प्राधान्य देण्याचा उल्लेख जाहीरनाम्यात असावा .

संतोबा...

४. आरक्षण - वास्तव आणि सद्यस्थिती.

ज्यांना आरक्षणाचा लाभ मिळत नाहीत ते आरक्षण मिळवण्यासाठी, ज्यांना आरक्षण आहे ते एका प्रवर्गातून दुसऱ्या प्रवर्गात जाण्यासाठी आंदोलने करत आहेत. महाराष्ट्रासारख्या प्रगत आणि पुरोगामी राज्यात जातीवर्गात संघर्षाची ठिणगी पडत सामाजिक एकतेची वीण उसवत आहे. आरक्षणासाठी प्रत्येक समाज पराकोटीचा आग्रही आणि उतावीळ आहे. समाजातील प्रत्येकाने आपल्याला आरक्षण मिळालेच तर आपणांस किती फायदा होईल याचा सारासार विचार करणे गरजेचे आहे. आपण किंवा आपल्या कुटुंबातील किती सदस्य आरक्षणाच्या संधीला पात्र ठरू शकतील?. दुसऱ्यांच्या आरक्षणाने आपल्या किंवा आपल्या कुटुंबातील किती जणांच्या संधी हुकल्या आहेत याचादेखील सर्वांनी विचार करायला हवा. वास्तवाची जाणीव झाली तर हे लक्षात येईल की आरक्षणाच्या मुद्द्यावर किती अडून राहायचे आहे आणि आरक्षणावर किती विसंबून राहायचे आहे. ज्यांना सर्वात आधी आरक्षण दिले आहे त्या समाजातील सरसकट सर्वांनाच आरक्षणाचा लाभ मिळाला आहे का?. सरसकट सर्वांचा आर्थिक, सामाजिक, शैक्षणिक उत्कर्ष झाला आहे का?. आरक्षण ही काही जादूची कांडी नाही जी चमत्कार करून काही वेळात आपल्याला हवे ते मिळवून देईल. विषमतेचा शेकडो पिढ्यांचा बॅकलॉग आहे तो असा एक दोन पिढ्यांमध्ये भरून निघणे शक्य नाही, त्यासाठी अजून काही पिढ्या त्यांना आरक्षणाचा लाभ द्यावा लागेल, सध्या आरक्षणाचा लाभ मिळालेली कोणाची पहिलीच पिढी आहे कोणाची दुसरी तर अपवादात्मक कोणाची तिसरी पिढी असू शकते. अर्थात हा आरक्षणाचा लाभ मिळवून देताना, इतरांच्यावर अन्याय न होईल याचीही काळजी घेतली पाहिजे त्यासाठी पर्यायी व्यवस्था उभी केली पाहिजे.

आरक्षण म्हणजे सर्वस्व आहे का?. आपल्याला न मिळालेले आणि दुसऱ्याला मिळालेले आरक्षण हे आपल्या दुरावस्थेचे कारण आहे का?. समजा आरक्षण मिळाले तर आपल्याला किती फायदा होईल. आरक्षण कोणत्याकोणत्या क्षेत्रात आहे आणि उपलब्ध संधीचा किती टक्के भाग आरक्षणाने व्यापला आहे. महाराष्ट्रात सरकारी नोकऱ्या, शिक्षण आणि राजकीय प्रतिनिधित्व (जसे विधानसभा, लोकसभा, स्थानिक स्वराज्य संस्था) या क्षेत्रांत आरक्षण लागू आहे. हे आरक्षण मुख्यत्वे सामाजिक आणि शैक्षणिक मागासलेपण यावर आधारित आहे. साधारणपणे आरक्षणाची वर्गवारी अशी आहे. अनुसूचित जाती (SC): १३% (५९+ जातींचा समावेश) अनुसूचित जमाती (ST): ७% (४७+ जातींचा समावेश) इतर मागासवर्गीय (OBC):१९% (३५१+ जातींचा समावेश) विमुक्त जाती (VJ/A - DT): ३% (१४+ जातींचा समावेश) भटक्या जमाती (NT-B): २.५% , भटक्या जमाती (NT-C): ३.५%, भटक्या जमाती (NT-D): २%, विशेष मागास वर्ग (SBC): २% (७+ जातींचा समावेश). ही आरक्षणाची टक्केवारी पाहून आणि त्यात किती जातीचा समावेश आहे हे पाहून किती जातींना किती टक्के संधी मिळत असेल याचा अंदाज आपण बांधू शकतो. दुसरे असे की एकूण रोजगाराच्या किती टक्के रोजगार आरक्षित असलेल्या शासकीय- निमशासकीय क्षेत्रात आहे. आंतरराष्ट्रीय श्रम संघटनेच्या (International Labour Organization) रिपोर्टनुसार महाराष्ट्रात साधारणपणे ५.५ ते ६ कोटी रोजगार अर्थात कामगार आहेत आणि एकूण शासकीय -निमशासकीय पदनिर्मिती अंदाजे ७.५ ते ८ लाख आहेत त्यापैकी साधारण भरलेल्या पदांची संख्या साधारणपणे ५ ते ५.५ लाख. म्हणजेच साधारणपणे ही संख्या एकूण रोजगाराच्या १ टक्क्याच्या आसपास आहे त्यातील साधारणपणे ५०% जागा राखीव घटकांसाठी आहेत म्हणजे एकूण रोजगाराच्या १/२ टक्के जागा आरक्षित आहेत. शासकीय- निमशासकीय रोजगार अगदी २-३% आहे असे पकडले तरी बाकीच्या ९७ टक्के रोजगारात आरक्षण नाही. यावरून आपल्याला हे ठरवावे लागेल की शासकीय नोकरीतील ‘आरक्षणा’अंतर्गत उपलब्ध होणाऱ्या अत्यल्प नोकऱ्यांसाठी प्रयत्न करायचे की इतर क्षेत्रातील मुबलक रोजगाराच्या संधीसाठी प्रयत्नशील राहायचे.

शासन प्रशासनाने महाराष्ट्रात एकूण किती रोजगार निर्मिती झाली. शासकीय निमशासकीय किती पदनिर्मिती(नवीन+सेवानिवृत्तीमुळे) झाली आहे, त्यापैकी किती भरती झाली, आरक्षणाच्या आधारे किती पदे भरली गेली आणि एकूण किती पदे रिक्त आहेत याची माहिती दरवर्षी सार्वजनिकरीत्या प्रसिद्ध करावी. या आकडेवारीमुळे जनतेला, आंदोलनकर्त्यांना आणि आंदोलनाला विरोध करणाऱ्यांना हे स्पष्ट होईल की, आरक्षणासाठी किती रोजगार संधी उपलब्ध आहेत. आपण आरक्षणावर किती अवलंबून रहायचे याचे भान येईल. आरक्षण मिळेल की न मिळेल अशी अनिश्चितता असताना त्यासाठी किती संघर्ष करावा, त्याग करावा याची जाण ही येईल. कशासाठी किती प्रयत्न करायचे हे ज्याचे त्याने स्वत:च्या सदसद्विवेकबुद्धीनुसार ठरवावे. एकंदरीत सरकारी नोकरभरती मर्यादित आहे, शैक्षणिक संस्थांचं खासगीकरण झालेलं आहे. त्यामुळे आरक्षणाचा प्रत्यक्षात किती लाभ होईल ही शंकाच आहे. आडातच नसेल तर पोहऱ्यात कोठून येणार. आता पूर्वीसारखं शासकीय नोकरीला वलय राहिले नाही. व्यावसायिक प्रतिष्ठा आता फक्त डॉक्टर, इंजिनिअर पुरतीच मर्यादित राहिली नाही. माहिती तंत्रज्ञानाने शिक्षणामध्ये अन् नोकरीमध्ये भरपूर संधी उपलब्ध आहेत. ज्याला जे हवं ते शिकता येणं शक्य आहे आणि अपारंपरिक शिक्षण आणि शिक्षणाची साधने सहज उपलब्ध होत आहे. सध्याच्या युगात तुमचे कौशल्य हीच तुमची पात्रता आहे त्यामुळे माहितीतंत्रज्ञान क्षेत्रात कोणत्याही शाखेतील विद्यार्थांना एखाद्या कौशल्यसंबंधित कोर्स करून संधी मिळू शकते. ऑनलाईन पदवी, पदविका देणारे अनेक कोर्स/संस्था उपलब्ध आहेत, अनेक नामांकित विद्यापीठांनी ऑनलाईन पदवी अभ्यास क्रम चालू केले आहेत. थोडक्यात शिक्षणात, नोकरीत मुबलक संधी उपलब्ध आहेत. त्याचा फायदा महाराष्ट्रातील तरुणांना कसा होईल याचा प्रयत्न आपण सर्वांनीच आपापल्या परीने करायला हवा.

देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोंढेच्या लोंढे महाराष्ट्रात पोटापाण्यासाठी, रोजगारासाठी येऊन सुस्थापित होत असताना महाराष्ट्रातील तरुण बेरोजगार, अल्पशिक्षित रहात असेल, मागे पडत असेल तर ते त्याचे वैयक्तिक अपयश आहेच पण ते सामाजिक, राजकीय आणि प्रशासकीय अपयश जास्त आहे. राज्य आपले, भाषा आपली असे असताना आपण उपलब्ध संधीचे सोने का करत नाही. परके परप्रांतातून येऊन अनेक अडथळे पार करत आपले बस्तान बसवतात मग आपल्या तरुणांना नोकरी मिळवण्यात, टिकवण्यात का अडचण यावी. त्यांना संधी कुठे आहे, त्यांना ती संधी कशी मिळवावी याचीच माहिती नाही की नोकरीसाठी जे कौशल्य पाहिजे ते त्याच्याकडे नाही. त्यांना गावकी आणि भावकीच्या कम्फर्ट झोन मधून बाहेर पडायचे नाही का?. आपल्याला या सर्व कारणांचा शोध घेऊन उपाययोजना कराव्या लागतील. केवळ तरुणांना दोष देऊन काही साध्य होणार नाही. त्यांना शिक्षणासाठी, नोकरीसाठी, उद्योगधंद्यासाठी सहाय्य करणारी इकोसिस्टम (परिसंस्था) निर्माण करावी लागेल. अनेक परप्रांतीय समुदायांची अशी इकोसिस्टम (परिसंस्था) आहे जी त्यांच्या समाजातील तरुण महाराष्ट्रात आला की त्याला त्याच्या धंदा उभा करण्यास मदत करते. तरुणांनीही अमुकतमुक गोष्टीसाठी आग्रही न राहता जिथे संधी मिळेल तिथून सुरुवात करायला हवी. एकदा सुरुवात झाली की मार्ग आपोआप निर्माण होत जातात. आपआपसातील वाद विसरून एकोप्याने वाटचाल केली तर त्यात आपल्या सर्वांचाच फायदा आहे. आपल्यामधील संघर्षाचा, वादाचा फायदा हा तिसऱ्यालाच होणार असतो हे लक्षात घ्यायला हवे. संघर्ष, मेहनत आपल्या स्वतःच्या प्रगतीसाठी करा, इतरांचा विरोध करण्यात वेळ वाया घालवू नका.

आरक्षणाचा प्रश्न कायमचा सुटावा हे राजकीय नेतेमंडळीना मनापासून वाटत असेल ही शंका आहे. अनेक नेत्यांच्या चिथावणीखोर वक्तव्यावरून आरक्षणाचा प्रश्न धगधगता ठेवून समाजाचे ध्रुवीकरण करून आपले अस्तित्व टिकविण्याचा हेतू दिसून येतो. त्यामुळे आरक्षणसमर्थक-विरोधक, आरक्षणाची मागणी करणाऱ्या, विरोध करणाऱ्या तरुणांनी वास्तवाचे भान ठेवून संधीसाधू नेत्यांच्या चिथावणीला बळी पडून आपल्या आयुष्याची राखरांगोळी करू नये. आरक्षणाचा निर्णय घ्यायला न्यायालये आहेत. सगळेच संघर्ष रस्त्यावर करायचे नसतात. आरक्षण म्हणजे सर्वस्व नाही. आरक्षणाशिवायही अनेक संधी आहेत. पूर्वी शिक्षणाच्या संधी कमी होत्या, शिक्षणसंस्था मर्यादित होत्या आणि शिक्षणसंस्थांनी दिलेल्या पदव्यांना महत्व होतं. त्यावेळी शैक्षणिक आरक्षण कालसुसंगत आणि गरजेचे होते पण आता बदलत्या परिस्थितीत शैक्षणिक आरक्षण हळूहळू आपोआप कालबाह्य व्हायला सुरुवात झाली आहे. सरकारी नोकरीतही मूठभर संधी वगळता तशीच गत होईल. त्यामुळे आता ज्यांना आरक्षण नाही त्यांना आरक्षण मिळूनही किती फायदा होईल हा प्रश्नच आहे. थोडक्यात एखाद्या समूहाला नवीन आरक्षण मिळाल्यावर पंगतीला बसला अन् बुंदी संपली अशी परिस्थिती होईल. थोडक्यात ज्यांना आरक्षण आहे त्यांनी आहे म्हणून हुरुळून जाऊ नये आणि ज्यांना नाही त्यांनी आरक्षण नाही म्हणून सुतक पाळू नये. आरक्षणासाठी संघर्ष करणे चूक नाही पण त्यासाठी सगळया गोष्टी बाजूला ठेऊन केवळ आरक्षणावर लक्ष केंद्रित करणे आणि आपला अमूल्य वेळ अनिश्चितता असलेल्या गोष्टीत गुंतवणे योग्य नाही. जे वास्तव आहे ते स्वीकारून सध्या आहे त्या नोकरी- धंद्यात प्रगती करा. हातचे सोडून सोडून पळत्याच्या मागे लागू नका. जे आहे ते टिकवून, त्यात भर घालत आरक्षणाचा समांतर लढा लढावा.

संतोबा...