मानसिक गुलामगिरीतून सुटका - १. भोंदू

                          मानवी समाजात अनादी काळापासून सातत्याने कोणत्या ना कोणत्या राजकीय नेत्याचा, धार्मिक गुरूचा किंवा सामाजिक लोकनायकाचा उदय होत असतो. अनिश्चितता, भीती आणि अस्वस्थतेने ग्रासलेला सामान्य माणूस या नायकामध्ये आपला 'तारणहार' पाहू लागतो. लोक त्यांच्या सर्व अपेक्षा आणि स्वप्ने ही व्यक्ती पूर्ण करेल या आशेने त्या व्यक्तीला सर्वशक्तिमान व देवतुल्य मानतात. माणसाच्या भीती आणि लालसेचा फायदा घेत पाखंडी लोक अलौकिक यशाची खोटी आमिषे दाखवतात. कठोर परिश्रमानेही प्राप्त होण्याची शाश्वती नसलेल्या गोष्टी सहज मिळवून देण्याचे आश्वासन ते देतात. यासाठी ते आपल्या प्रभावी वाणीचा, आत्मविश्वासाचा आणि अध्यात्माचा मुखवटा वापरून माणसाचा विवेक आणि तर्क नष्ट करतात आणि बघता बघता त्याच्याभोवती निष्ठावंत अनुयायांचे विशाल वलय निर्माण होते. काळाच्या ओघात जेव्हा सत्तेची, संपत्तीची किंवा अमर्याद अधिकारांची धुंदी चढते, तेव्हा त्या तथाकथित नायकाचा खरा चेहरा उघडा पडू लागतो. त्याचे नैतिक अधःपतन, गुन्हे किंवा त्याच्या मर्यादा जगासमोर येतात आणि ज्याला कालपर्यंत सर्वशक्तिमान समजले जात होते, तो केवळ कोणाच्या तरी हातचे बाहुले होता हे लक्षात येते. त्याचा खरा चेहरा उघड झाला किंवा गुन्हे सिद्ध झाले, तरीही त्याचे काही अनुयायी सत्याकडे साफ दुर्लक्ष करतात आणि आंधळेपणाने त्या नेत्याच्या पाठीशी उभे राहतात. "आपण ज्याला सर्वस्व दिले तो चुकीचा होता" हे स्वीकारणे म्हणजे स्वतःचा पराभव मान्य करण्यासारखे असते. म्हणूनच, स्वतःचा अहंकार जतन करण्यासाठी हे लोक आरोपांना 'कटकारस्थान' ठरवून अंधभक्तीचा मार्ग सोडत नाहीत. तर काही अनुयायी त्या जुन्या नेत्यामुळे, गुरुमुळे निर्माण झालेली वैचारिक व भावनिक पोकळी भरून काढण्यासाठी तात्काळ दुसऱ्या एखाद्या नव्या नेत्याचा, गुरूचा किंवा विचारसरणीचा शोध सुरू करतात. पुन्हा एकदा निष्ठा, अंधविश्वास व अटळ भ्रमनिरासाचा हाच खेळ नव्याने सुरू होतो. 

                         या पाखंडी लोकांना केवळ अशिक्षित, असहाय्य आणि गरीब लोकच बळी पडत नाहीत, तर उच्चशिक्षित, श्रीमंत आणि सर्व काही सुरळीत असलेला प्रस्थापित उच्चभ्रू वर्गही तसेच गुन्हेगारी वर्गही बळी पडतो. गोरगरिबांचा जराही कळवळा नसलेला, सत्कार्यासाठी एक कवडीही न खर्च करणारा, सोयरिकीचा संबंध इज्जतीशी जोडणारा आणि समाजात आपल्या मोठेपणाचा तोरा मिरवणारा हा उच्चभ्रूवर्ग या पाखंडी भोंदूबाबाची मनोभावे सेवा करताना स्वतःची तनमनधनाची तिजोरी स्वखुशीने खुली करतो. सर्वकाही असूनही उच्चभ्रू वर्ग भोंदू बाबांच्या जाळ्यात अडकतो कारण अफाट संपत्ती किंवा सत्ता ही माणसाला भीती, आजारपण आणि भविष्याची अनिश्चितता यांपासून पूर्ण संरक्षण देऊ शकत नाही. उच्च पद, सत्ता आणि संपत्ती असलेल्या वर्गात 'हे सर्व टिकवून ठेवणे' आणि 'यातून काही वाईट तर घडणार नाही ना?' ही भीती सर्वसामान्य माणसापेक्षाही तीव्र असते. राजकारणातील पदे, सनदी अधिकाऱ्यांच्या बदल्या किंवा कारवाया, आणि उद्योगांतील मोठे नुकसान यांमुळे त्यांच्यावर सतत मानसिक दडपण असते. बाहेरून अत्यंत वैभवशाली दिसणाऱ्या या लोकांच्या वैयक्तिक आयुष्यात तीव्र कौटुंबिक कलह, मुलांचे प्रश्न, दुर्धर आजार किंवा मानसिक अस्वस्थता असू शकते. ज्या गोष्टी ते सोबतच्या लोकांसोबत उघड करू शकत नाहीत, त्या सोडवण्यासाठी ते गुप्त 'उपाय' देणाऱ्या भोंदूंकडे वळतात. प्रतिस्पर्ध्याला मागे टाकण्यासाठी, अधिक मोठी पदे मिळवण्यासाठी किंवा राजकारणात विजय मिळवण्यासाठी अनेकदा चमत्कारी उपायांचा शॉर्टकट शोधला जातो. "कोणीतरी करणी केली आहे" किंवा "गृहदोष आहे" अशा अंधश्रद्धांवर विश्वास ठेवून हे लोक उपायांच्या शोधात भोंदूबाबांकडे निघतात. याचा फायदा घेऊन भोंदू पाखंडी अशा लोकांना विश्वासात घेतात आणि त्यांचे आर्थिक व मानसिक शोषण करतात.असे भोंदू बाबा स्वतःभोवती एक गुप्ततेचे आणि 'मोठ्या लोकांचा पाठिंबा असल्याचे' वलय निर्माण करतात. "येथे फक्त उच्चभ्रू लोकच येतात" असा आभास निर्माण केल्यामुळे, या वर्गातील लोकांना तिथे जाण्यात एक प्रकारची मानसिक प्रतिष्ठा वाटू लागते. एखाद्या प्रभावशाली कुटुंबातील व्यक्तीने अशा ठिकाणी विश्वास ठेवला, की त्यांच्या संपर्कातील इतर राजकारणी किंवा अधिकाऱ्यांचे कुटुंबीयही "त्यांचा अनुभव चांगला आहे" या आधारावर तिथे जाऊ लागतात आणि भोंदू बाबांची भरभराट होऊ लागते. 

                  अंधश्रद्धा आणि भोंदूगिरीच्या जाळ्यात सर्वात आधी सहज अडकणारा वर्ग म्हणजे हातावर पोट असलेला, रोज कमवून खाणारा कष्टकरी व मजूर वर्ग. या वर्गाचे संपूर्ण आयुष्य दैनंदिन अस्तित्वाच्या भीषण लढाईवर आधारलेले असते. भविष्याची अनिश्चितता, वैयक्तिक आयुष्यातील अपयश आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांचा भार यामुळे आतून पूर्णपणे खचलेला हा माणूस जेव्हा हतबल होतो, तेव्हा तो अंधारातून बाहेर पडण्यासाठी आधार शोधू लागतो. याच अगतिकतेचा फायदा घेऊन प्रत्येक समस्येवर रामबाण उपाय असण्याचा किंवा आजार बरा करण्याचा दावा करणाऱ्या भोंदू बाबांच्या आमिषांना हा वर्ग बळी पडतो. रोजच्या संघर्षातून निर्माण होणारी अस्वस्थता माणसाला मानसिकदृष्ट्या कमकुवत करते. वास्तवात जगण्याचा कोणताही ठोस आधार न दिसल्याने तो नकळत चमत्कारांवर विश्वास ठेवू लागतो. गरिबीमुळे अल्पशिक्षित राहिल्याने आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव असल्याने, वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या अंधश्रद्धांवर त्यांचा सहज विश्वास बसतो. सावकारी कर्ज व दारिद्र्यातून बाहेर पडण्यासाठी "रातोरात नशीब बदलेल" असे खोटे आश्वासन देणाऱ्याला हा वर्ग आपला अंतिम तारणहार मानतो. थोडक्यात, अज्ञान, दारिद्र्य आणि हतबलता हे तीन घटक कष्टकरी वर्गाला या भोंदू बाबांचे आपसूकच गिऱ्हाईक बनवतात. या शोषणाला आणखी खतपाणी घालते ती आपली तुटपुंजी आरोग्य व्यवस्था. कुटुंबात कुणी आजारी पडल्यास किंवा अपघात झाल्यास खासगी रुग्णालयांचा अफाट खर्च या वर्गाच्या आवाक्याबाहेरचा असतो. शासकीय आरोग्य व्यवस्थेतील मर्यादांमुळे हताश झालेला माणूस मग स्वस्त उपायांच्या शोधात निघतो. जेव्हा एखादा भोंदू बाबा अंगारा-धुपारा किंवा नवसाने आजार बरा करण्याचा पोकळ दावा करतो, तेव्हा नाईलाजाने हा वर्ग त्या भोंदूगिरीलाच आपला शेवटचा मार्ग मानतो.याशिवाय, गरिबीमुळे समाजात सतत होणारी अवहेलना आणि उपेक्षा यांमुळे मानसिक आधाराच्या शोधात असलेला हा माणूस जेव्हा बाबांच्या दरबारात जातो, तेव्हा तिथे मिळणारा खोटा दिलासा त्याला तात्पुरती शांती देतो. एकाचे पाहून दुसराही त्याच मार्गावर जातो आणि यातूनच संपूर्ण वस्तीत किंवा समाजात अशा ठिकाणी धाव घेण्याची दुर्दैवी साखळी तयार होते. हा वर्ग स्वेच्छेने नव्हे, तर भीषण दारिद्र्य, आरोग्य व्यवस्थेचे अपयश आणि अनिश्चित भविष्याच्या भीतीपोटी या भोंदू पाखंडींच्या जाळ्यात ढकलला जातो.     

              अट्टल गुन्हेगार आणि वाममार्गाने अमाप पैसा कमावणारे लोक भोंदू बाबाच्या आहारी जाण्यामागे प्रामुख्याने त्यांची आंतरिक अस्वस्थता, भीती आणि परस्पर स्वार्थी हितसंबंध कारणीभूत असतात. गैरव्यवहारातून उभे केलेले साम्राज्य आणि ते टिकवण्यासाठी करावी लागणारी सततची धडपड ही माणसाला आतून कुरतडत राहते. बाहेरून सर्व काही मिळवल्याचा भास होत असला, तरी भूतकाळात केलेल्या एखाद्या अपराधाची बोच मनात कायम जिवंत असते. भौतिक सुखांचा डोंगर समोर असूनही आत्म्याची शांती हरवलेली असते. या आंतरिक अस्वस्थतेतून सुटका मिळवण्यासाठी ते मानसिक आधाराच्या शोधात या भोंदू बाबांकडे धाव घेतात. कोणताही गुन्हा केल्यानंतर पकडले जाण्याची, पोलिसांची, न्यायालयाची किंवा प्रतिस्पर्धी गँगकडून जीवे मारण्याची सतत टांगती तलवार त्यांच्या डोक्यावर असते. या अतोनात भीतीतून सुटका हवी असल्याने ते भोंदू बाबांकडे जातात. हे बाबा तंत्र-मंत्र, गंडे-दोरे किंवा पूजा-विधीच्या माध्यमातून संकटांपासून आणि पोलिसांपासून पूर्ण संरक्षणाचे खोटे आश्वासन देतात, ज्यामुळे गुन्हेगारांना संरक्षणाचा एक खोटा आभास मिळतो. तसेच गुन्हेगारांचे आयुष्य पूर्णपणे अनिश्चित असते. पुढील गुन्हेगारी डाव किंवा कृत्य यशस्वी होईल की नाही, याची कोणतीही शाश्वती नसल्यामुळे ते झटपट यश आणि सुरक्षेसाठी अंधश्रद्धेचा मार्ग निवडतात. बाबांकडून मिळणारे तथाकथित 'कवच' किंवा 'आशीर्वाद' त्यांना एक खोटा आत्मविश्वास देतात. सततच्या हिंसक कृत्यांमुळे निर्माण झालेली तीव्र अपराधीपणाची भावना शमवण्यासाठी आणि पापमुक्तीसाठी हे बाबा सोपे मार्ग दाखवतात. काही होम-हवन, बळी देणे किंवा मोठा नजराणा अर्पण करून आपण पापापासून मुक्त झालो, असा भ्रम गुन्हेगारांच्या मनात निर्माण केला जातो. 

             थोडक्यात समाजातील सर्व स्तरांतील, वर्गांतील आणि सर्व प्रवृत्तींचे लोक अशा भोंदूबाबांच्या नादी लागताना दिसतात. आत्मिक मनशांती हे सर्व स्तरांतील लोकांचे भोंदूबाबांच्या नादी लागण्याचे मुख्य कारण आहे. मानसिक सुख-शांतीच्या आणि सोप्या उपायांच्या शोधात माणूस भोंदूबाबांच्या आश्रयाला जातो. भोंदूगिरीचा हा संपूर्ण व्यापार मानवी मनातील अपराधीपणाच्या भावनेवर उभारलेला असतो. प्रत्येक माणसाच्या मनात कधी ना कधी स्वतःच्या चुकांबद्दल किंवा अपयशाबद्दल एक सुप्त अपराधीपणाची भावना असते. भोंदूबाबा नेमक्या याच भावनेला खतपाणी घालतात आणि त्यानंतर विविध प्रकारची सेवा, कर्मकांड व दानाच्या माध्यमातून हा अपराधीपणा दूर करण्याचा मार्ग दाखवतात. दानाने पाप धुतले जाईल किंवा अमूक कर्मकांडाने घरातील संकट टळेल, असा बनाव रचून माणसाला तात्पुरत्या मानसिक समाधानाचा भ्रम दिला जातो. हा भ्रम इतका प्रभावी असतो की, माणसाला आपली आर्थिक व मानसिक पिळवणूक होत आहे याचे भानही राहत नाही आणि तो अधिकाधिक या जाळ्यात अडकत जातो. हा भ्रम क्षणिक असतो. जसे नशा केल्यावर माणसाला सर्व दुःख दूर झाल्याचा भास होतो, तसेच हे कर्मकांड ही एक नशा असते. म्हणूनच या चक्रव्यूहात फसायचे नसेल, तर मानसिक स्वास्थ्य गमावणाऱ्या गोष्टी आपण करू नयेत. सत्ता आणि संपत्तीचा अमर्याद हव्यास माणसाला वाममार्ग, गुन्हेगारी, लुबाडणूक आणि फसवणुकीचा आधार घ्यायला भाग पाडतो. या मार्गाने तो सत्ता आणि संपत्ती कमावतोही पण आयुष्यातील सर्वात मौल्यवान गोष्टी मनःशांती, आत्मशांती आणि समाधान कायमचे गमावून बसतो. कोणाचा तरी हक्क हिरावून, कोणाला फसवून किंवा पीडितांचे तळतळाट आणि शिव्या-शाप घेऊन मिळवलेली संपत्ती कधीही माणसाच्या आयुष्यात शाश्वत आनंद आणि समृद्धी आणू शकत नाही. उलट, असा पैसा घरामध्ये भीती, अस्वस्थता, अपराधीपणाची बोच, कलह, आजारपण आणि मानसिक तणावच सोबत घेऊन येतो. बाह्य जगात कितीही ऐषोराम दिसला, तरी अंतरात्म्याची शांतता आणि रात्रीची सुखाची झोप ही कोणत्याही मौल्यवान वस्तूने विकत घेता येत नाही. गैरमार्गाने कमावलेल्या पैशाच्या जोरावर क्षणिक सुख अनुभवता आले, तरी आत्म्याला मिळणारे समाधान आणि नैतिकतेची ताकद त्यातून कधीच निर्माण होऊ शकत नाही. पैसा किंवा संपत्ती कमावणे यात काहीही गैर नाही पण तो स्वतःच्या कष्टाने, प्रामाणिकपणाने, सत्याने आणि नैतिकतेच्या चौकटीत राहूनच कमवावा.

                              संत तुकाराम महाराजांनी प्रामाणिकपणे, न्यायाने व्यापार-धंदा करून संपत्ती आणि पैसा कसा कमवावा, यावर अत्यंत स्पष्ट आणि व्यावहारिक मार्गदर्शन करणारा प्रसिद्ध अभंग लिहिला आहे.

जोडोनिया धन उत्तम व्यवहारे ।

उदासीन विचारे वेंच करी ॥१॥

उत्तम ते चीत धरी सुखाचा तो ।

सुखाचा तो भाग वळतसे ॥२॥

                                                             तुका म्हणे एका मनाचे निरोधें ।

चालतांचे पंथे सिद्धी पावे ॥३॥तुकाराम महाराज सांगतात की, माणसाने संपत्ती किंवा पैसा अवश्य कमावावा, पण तो कमावण्याचा मार्ग 'उत्तम' म्हणजे प्रामाणिक, नैतिक आणि कायदेशीर असला पाहिजे. कोणाला फसवून, अन्याय करून किंवा गैरमार्गाने मिळवलेले धन टिकत नाही. कमावलेला पैसा खर्च करताना किंवा गुंतवताना तो समतोल आणि विवेक बुद्धीने खर्च करावा. अनावश्यक उधळपट्टी न करता योग्य कारणासाठीच त्याचा विनियोग करावा. जो माणूस आपल्या व्यवसायात नीतिमत्ता बाळगतो आणि प्रामाणिक राहतो, त्यालाच खरे शाश्वत सुख आणि समृद्धी लाभते. दुसऱ्या एका अभंगात संत तुकाराम महाराज आपले मन निर्मळ, पवित्र आणि स्वच्छ असेल, तर ते सर्व प्रकारच्या यश, सिद्धी आणि आत्मशांतीचे माहेरघर बनते हे सांगताना म्हणतात.

मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण ॥१॥

मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥२॥

मनें प्रतिमा स्थापिली । मनें देवपूजा केली ॥३॥

मनें इच्छा पुरविली । मनें तृप्ति साधली ॥४॥

तुका म्हणे मन । आहे मुक्तीचे साधन ॥५॥

माणूस बाह्य जगात कितीही कर्मकांड, जप-जाप्य किंवा पूजा-अर्चा करत असला, तरी जर त्याचे मन कपट, मत्सर, द्वेष आणि वासनांनी भरलेले असेल, तर त्याला कधीही खरी शांती किंवा सिद्धी प्राप्त होऊ शकत नाही. संत तुकाराम महाराज सांगतात की, कोणत्याही मोठ्या साधनेपेक्षा किंवा सिद्धीपेक्षा 'मन निर्मळ करणे' हे सर्वात श्रेष्ठ आहे.आपले मन हेच आपले सर्वात मोठे मित्र किंवा शत्रू बनू शकते. बाह्य परिस्थिती कशीही असली, तरी जर मन आतून प्रसन्न, सकारात्मक आणि स्वच्छ असेल, तर माणसाला आयुष्यात शाश्वत आनंद आणि समाधान प्राप्त होते.

                  धर्माचा आणि अध्यात्माचा बाजार मांडणाऱ्या भोंदू पाखंडींनी पसरवलेले जाळे वरकरणी कितीही आकर्षक वाटले, तरी त्याचा शेवट नेहमीच आर्थिक, मानसिक आणि शारीरिक शोषणात होतो. प्रत्येक अडचणीवर रामबाण उपाय असणे किंवा कोणताही आजार बरा करण्याची अलौकिक शक्ती असणे, असा बनाव हे भोंदू रचतात. विशेष म्हणजे, या पाखंडींचे पितळ वारंवार उघडे पडत असूनही आणि त्यांच्या ब्लॅकमेलिंगसारख्या गंभीर गुन्ह्यांची सत्यता समोर येत असूनही लोक पुन्हा पुन्हा त्यांच्या जाळ्यात अडकतात. समाजात शिक्षणाचा प्रसार झाला असला, तरी वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव आणि स्वकष्टापेक्षा नशिबावर जास्त विश्वास ठेवण्याच्या वृत्तीमुळेच शोषणाचे हे दुष्टचक्र अविरत सुरू आहे. ​जोपर्यंत माणूस स्वतःच्या कर्तृत्वावर निष्ठा ठेवून आंधळी लालसा आणि अंधश्रद्धा सोडत नाही, तोपर्यंत हे भोंदूंचे जाळे नष्ट होणे शक्य नाही. हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे की, या जगात कोणतीही गोष्ट फुकट मिळत नाही. आपल्याला जे हवे आहे त्यासाठी प्रामाणिक कष्टच करावे लागतात.​दुसरीकडे, सत्ता आणि संपत्ती कमावण्याच्या आंधळ्या शर्यतीला अंत नाही. प्रत्येक माणसाची क्षमता, परिस्थिती आणि गरजा वेगळ्या असतात त्यामुळे इतरांच्या सुखाशी स्वतःची तुलना करून स्वतःला खिन्न किंवा उदास करून घेण्यात काहीही अर्थ नाही. ​आयुष्य जगताना नीतिमत्ता, सत्य आणि वास्तवाचे भान ठेवले पाहिजे. नेहमी विवेकवादी व तर्कनिष्ठ विचार करावा, जेणेकरून कोणीही आपला गैरफायदा घेऊ शकणार नाही. सुख ही एक आंतरिक भावना आहे. बाहेरील कोणतीही व्यक्ती किंवा भोंदूबाबा ते तुम्हाला शाश्वत स्वरूपात देऊ शकत नाही. म्हणूनच, चमत्कारांच्या किंवा सोप्या उपायांच्या नादी लागून स्वतःच्या आयुष्याची परवड करून घेऊ नका.

                                                             संतोबा...

कावेबाज म्होरक्या

                                तो अकार्यक्षम किंवा निष्क्रिय आहे अशातला भाग नाही. तो हुशार आहे, पण त्याची हुशारी छद्महुशारी आहे. त्याच्याकडे जी काही थोडीफार हुशारी आहे, ती जडणघडणीसाठी किंवा सकारात्मक बदलासाठी नाही, तर बिघडवण्यासाठी पोषक आहे. खरंतर तो बुद्धिमान नाही, तो कुटील, कावेबाज, कपटी, कटकारस्थानी आणि खुनशी आहे. कुटीलपणात, कावेबाजपणात अन् कटकारस्थानात तरबेज असणे म्हणजे बुद्धिमत्ता नव्हे. त्याच्याकडे अमर्याद अधिकार आहेत. व्यवस्था अशी आहे की, एवढे अधिकार असलेल्या व्यक्तीकडे थोडीशी जरी इच्छाशक्ती असेल, तर सर्व काही सुरळीत करू शकते. पण मुळात त्याची इच्छाच व्यवस्था सुरळीत करण्याची नाही. खरंतर व्यवस्था अस्थिर करणे हेच त्याचे आणि त्याच्या मातृसंस्थेचे अंतिम ध्येय आहे. शिवाय, संपूर्ण सिस्टीमच्या शीर्षस्थानी त्याच्या विचारसरणीला पोषक असलेले छुपे भाट बसले आहेत, त्यामुळे एकच 'डीएनए' असलेल्यांचे लागेबांध निर्माण होणे साहजिकच आहे. तो सत्तेत नसतानाही त्याला त्यांच्याकडून आवश्यक ती रसद पोहोचतच होती. या वर्चस्ववादी विचारसरणीच्या साऱ्यांची एकमेकांना पूरक भूमिका आहे. आपली खरी कुवत ठाऊक असलेले आणि जन्मजात विशेषाधिकार अन् कंपूशाहीच्या जोरावर महत्त्वाच्या पदांवर बसलेले लोक सर्वसामान्यांच्या भल्याचे निर्णय घेऊन स्वतःलाच स्पर्धा निर्माण करण्याचा धोका का पत्करतील? याने 'सर्व काही ठीकठाक करून देतो' म्हणत राज्याची धुरा हाती घेतली आणि जाणीवपूर्वक सर्वच क्षेत्रांत आधीपेक्षा जास्त वाताहत केली. व्यवस्था अस्थिर राहणे हे त्याचे व्यवस्थेचा प्रमुख म्हणून अपयश आहे असे आपल्याला वाटू शकते, पण तेच त्यांचे अंतिम ध्येय आहे. जेवढी व्यवस्था अस्थिर, अन् लोकं परावलंबी बनतील तेवढी लोकांच्या मनात भीती अन् असुरक्षिततेची भावना निर्माण होईल. लोक मानसिकदृष्ट्या दुबळे (vulnerable) बनतील आणि त्यांच्या कावेबाजपणाला सहज बळी पडतील. अशा मानसिकदृष्ट्या दुबळ्या झालेल्या समाजाला ' आम्हीच तुमचे तारणहार आहोत' हे बिंबवून सहज मानसिक गुलाम बनवता येते, याचा शेकडो वर्षांचा अनुभव त्यांच्या पाठीशी आहे. 

                        जे जे चांगले आहे आणि ज्याच्यामुळे सर्वसामान्य लोकांचे भले होईल, ते सर्व देव-देश-धर्मविघातक व वाईट आहे, अशी पद्धतशीर मांडणी करून त्यांना आपले विकृत इप्सित साध्य करायचे आहे. शेकडो वर्षे समाजाला शिक्षणापासून वंचित ठेवल्यानंतर, आता नाईलाजाने शिक्षणाची कवाडे सर्वांसाठी खुली झाली आहेत. हळूहळू लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व कळू लागल्यावर, कोणत्या ना कोणत्या मार्गाने शिक्षणाची बदनामी करायची आणि शाळा व शिक्षणसंस्था बंद पाडायच्या, हा एककलमी कार्यक्रम राबवण्याचा विडाच त्यांनी उचलला आहे. त्याच्या करणीत आणि कथनीत जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. हा माणूस कोणाचाच होऊ शकत नाही, कारण तो निव्वळ संधीसाधू आहे. कोणाचा कसा वापर करून घ्यायचा, कोणाच्या खांद्यावर पाय ठेवून वर जायचे आणि वर पोहोचल्यावर त्याला कसे लाथाडायचे, याची कला त्याला पुरती अवगत आहे. 'या बोटावरची थुंकी त्या बोटावर करणे' आणि 'थुंकून चाटणे' यामध्ये त्याचा हात कोणीच धरू शकत नाही. नैतिकता त्याने पार कोळून प्यायलेली असल्याने, तो तुम्हाला कधीच ताकास तूर लागू देणार नाही. त्याला अडचणीचा ठरू शकणाऱ्या तुमच्या कोणत्याही प्रश्नाला तो सरळ उत्तर देणार नाही. उलट तुमच्या प्रत्येक प्रश्नाला उत्तर म्हणून त्याच्याकडे एक प्रतिप्रश्न तयार असेल. दुसऱ्यांवर सतत दोषारोपण करून स्वतःची निष्क्रियता लपवण्यात त्याचा हातखंडा आहे. कोणत्याही गोष्टीवर निखळ नि मोकळेपणाने प्रतिक्रिया देणे त्याला जमणार नाही. त्याने हुशारीचा कितीही आव आणला, तरी त्याच्या निर्ढावलेल्या चेहऱ्यावरील निर्लज्ज कोडगेपणा आणि कुटील कावेबाजपणा त्याला लपवता येत नाही. 

                       सत्ता आणि पदाचा वापर लोकांची कामे करण्यासाठी नव्हे, तर केवळ विरोधकांना संपवण्यासाठी आणि स्वतःची खुर्ची टिकवण्यासाठी कसा करायचा, याचा एक वस्तुपाठच त्याने घालून दिला आहे. शासकीय संस्था, तपास यंत्रणा आणि पोलीस प्रशासन यांसारख्या लोकशाहीच्या प्रमुख आधारस्तंभांना त्याने स्वतःच्या राजकीय फायद्यासाठी कटकारस्थानांचे केंद्र बनवून टाकले आहे. ज्या यंत्रणांनी जनतेला न्याय मिळवून द्यायला हवा, त्याच यंत्रणांचा वापर राजकीय सूडबुद्धीने विरोधकांवर दबाव आणण्यासाठी आणि त्यांना गप्प करण्यासाठी केला जात आहे. या संपूर्ण प्रकारात प्रशासनाची स्वायत्तता पूर्णपणे मोडीत निघाली असून, केवळ आदेश पाळणारे आणि 'जी हुजूर' म्हणणारे अधिकारीच आज महत्त्वाच्या पदांवर बसवलेले दिसतात. त्याचाच परिपाक म्हणून जनमताचा प्रचंड दबाव असूनही एखाद्या संशयास्पद मोठ्या दुर्घटनेची FIR न नोंदवणारे प्रशासन, सामाजिक कार्यकर्त्याच्या परखड शब्दांमुळे दुखावल्याचे निमित्त करून मात्र तातडीने FIR आणि अटकसत्र घडवून आणते. स्वतःची प्रतिष्ठा पणाला लावून प्रशासनाने दाखवलेली ही 'तत्परता' आणि निगरगट्टपणा अचंबित करणारा आहे. सामाजिक अव्यवस्थेवर सरकारच्या चुकीच्या धोरणांवर प्रश्न विचारणाऱ्या, टीका करणाऱ्या आणि आपल्या हक्कांसाठी आवाज उठवणाऱ्या सर्वसामान्य लोकांना, विचारवंतांना तसेच सुशिक्षित विवेकवादी नागरिकांना 'देशद्रोही' किंवा 'धर्मद्रोही' या पारंपरिक प्रमाणपत्रांसोबतच 'अर्बन नक्षली' आणि 'दिमागी नक्षली' अशी प्रमाणपत्रे वाटण्याची घाऊक मक्तेदारीच जणू त्याच्याकडे आहे. सरकारची जी-हुजुरी न करता सरकारला धारेवर धरणाऱ्या पत्रकारांना आमिष अथवा भीती दाखवून त्यांचा आवाज दाबणे किंवा त्यांना आपल्या बाजूला वळवणे आणि तरीही ते ठाम राहिल्यास त्यांना मुख्य प्रवाहातील माध्यमातून बाहेर पडण्यास भाग पाडणे, यात तो माहिर आहे. लोकशाहीत विरोध हा अपरिहार्य असतो, पण विरोधकांना शत्रू मानून त्यांच्या राजकीय व वैयक्तिक आयुष्याचा कोथळा बाहेर काढण्याची ही विकृत प्रवृत्ती महाराष्ट्राच्या सुसंस्कृत राजकीय संस्कृतीला कधीही मान्य नव्हती. विरोधी नेत्यांवर केलेले आरोप सिद्ध होऊन त्यांना कायदेशीर शिक्षा मिळावी, ही सर्वसामान्य जनतेची रास्त अपेक्षा असते. परंतु, याने विरोधी नेत्यांवर केलेले आरोप हे कोणत्याही उदात्त हेतूने केलेले नसून, केवळ त्यांचे प्रतिमाभंजन करण्यासाठी, त्यांची राजकीय ताकद कमी करण्यासाठी आणि शेवटी त्यांना धाक दाखवून आपल्या पक्षात सामील करून घेण्यासाठीच केले आहेत याबाबत कोणाच्याही मनात कसली शंका नाही. विरोधकांची अन् प्रतिस्पर्ध्यांची प्रतिमाभंजन करण्याची आणि स्वतःचे प्रतिमावर्धन करण्याची त्याची खानदानी कला तर वादातीतच आहे.

                      याचा राजकीय जन्मच मुळी राज्याचे तुकडे पाडण्याच्या शपथेने झाला आहे. राज्य कमकुवत करण्याची याची कटकारस्थाने सहज लक्षात येतात. त्याचाच परिपाक म्हणून आर्थिक आणि औद्योगिक आघाड्यांवर या नेतृत्वाने महाराष्ट्राचे भरून न निघणारे नुकसान केले आहे. याच्या कार्यकाळातील सर्वात मोठा आघात राज्याच्या आर्थिक स्वायत्ततेवर आणि औद्योगिक महत्त्वाला बसला. महाराष्ट्राचे व राजधानी मुंबईचे देशातील आर्थिक महत्त्व कमी करणे, तसेच येथील मोठे उद्योग व रोजगार देणारे प्रकल्प जाणीवपूर्वक राज्याबाहेर घालवणे, हा एका मोठ्या षड्यंत्राचाच भाग आहे. महाराष्ट्रात येणारे अब्जावधी रुपयांचे आणि लाखो तरुणांना रोजगार देणारे आंतरराष्ट्रीय प्रकल्प अत्यंत संशयास्पदरीत्या परराज्यांत गेले. सत्तेवर असताना राज्याच्या हितापेक्षा दिल्लीश्वरांच्या चरणी निष्ठा वाहण्यातच त्याने धन्यता मानली. तरुणांच्या हातातील काम हिरावून घेतले जात असताना मूग गिळून बसणारे हे नेतृत्व राज्याला आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत करण्याचे पद्धतशीर धोरण राबवत आहे. महाराष्ट्राच्या भूमीशी आणि येथील सुशिक्षित तरुणांशी केलेली ही सर्वात मोठी प्रतारणा आहे. या संपूर्ण कारभारात सर्वात जास्त भरडला गेला आहे, तो या मातीतला शेतकरी आणि तरुण वर्ग! 'उद्योग आणू' व 'रोजगार देऊ' अशी मोठमोठी आश्वासने देऊन स्वप्नांचा खेळखंडोबा करण्यात आला. आज राज्यातील तरुण रोजगारासाठी भटकत आहेत. दुसरीकडे, शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर या नेतृत्वाने दाखवलेली असंवेदनशीलता हा त्यांच्या समाजविरोधी भूमिकेचा मोठा पुरावा आहे. दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीने होणारी नुकसान भरपाई देण्यासाठी, कर्जमाफीसाठी अत्यंत क्लिष्ट अटी-शर्ती घालून लाखो शेतकऱ्यांना मदतीपासून वंचित ठेवले गेले. शेतकरी पिकाला योग्य हमीभाव न मिळाल्याने आणि सरकारच्या चुकीच्या धोरणांमुळे आत्महत्येच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. परंतु, या दुःखाची किंवा वेदनेची साधी जाणीवही त्याच्या चेहऱ्यावर वा बोलण्यात कधी दिसून येत नाही. उलट, अशा संकटाच्या काळातही तो आपली राजकीय गणिते कशी जुळवून आणता येतील आणि मतांचे ध्रुवीकरण कसे करता येईल, याच विचारात मग्न असतो.

                       सामाजिक क्षेत्रात आरक्षणासारख्या संवेदनशील मुद्द्यावर याने खेळलेले दुटप्पी खेळ संपूर्ण राज्याने पाहिले आहेत. आरक्षणाचा विषय कोणत्याही समाजाचा असो, केवळ आश्वासनांची खैरात करायची, न्यायालयात कायदेशीर बाजू सोयीस्करपणे कमकुवत ठेवायची आणि पडद्यामागून विविध समाजांमध्ये अंतर्गत कलह व तेढ निर्माण करायची, हीच याची कार्यपद्धती राहिली आहे. एका बाजूला विशिष्ट समाजाचा तारणहार बनण्याचे नाटक करायचे आणि दुसऱ्या बाजूला प्रशासकीय यंत्रणेचा वापर करून आंदोलने दडपून टाकायची. प्रत्येक उत्स्फूर्त जनआंदोलनाला काऊंटर करण्यासाठी स्वतःचे 'प्रति-आंदोलन' उभे करायचे आणि मूळ आंदोलन मोडून काढायचे असे याचे उद्योग आहेत. सत्ताधाऱ्यांविरोधात जनतेने आंदोलने उभारलेली आपण पाहिली आहेत, परंतु सत्ताधाऱ्यांनीच विरोधकांच्या विरोधात रस्त्यावर उतरून आंदोलने करण्याचा हा बालिश आणि विकृत प्रकार पाहायचे दुर्दैव याच्यामुळेच महाराष्ट्राच्या वाट्याला आले आहे. प्रशासकीय आणि संस्थात्मक पातळीवर, राज्याच्या हिताचे निर्णय घेण्याऐवजी केवळ सूडबुद्धीने काम करण्याचा पायंडा या नेतृत्वाने पाडला. आधीच्या सरकारच्या काळातील जनहिताच्या आणि पायाभूत सुविधांच्या योजना केवळ राजकीय आकसापोटी रद्द केल्या. याशिवाय, आपल्या कार्यकाळात राबवलेल्या योजनांमधील भ्रष्टाचाराची प्रकरणे दाबणे आणि मर्जीतील अधिकाऱ्यांना महत्त्वाच्या पदांवर बसवून त्यांचा राजकीय फायद्यासाठी गैरवापर करणे, हा थेट लोकशाही व्यवस्थेशी केलेला द्रोह आहे.

                     फुले-शाहू-आंबेडकरांचे प्रगतीशील आणि पुरोगामी राज्य अशी महाराष्ट्राची ओळख होती. जिथे न्याय, स्वातंत्र्य आणि समतेच्या मूल्यांतून सामाजिक-आर्थिक विषमतेची दरी मिटवून लोककल्याण साधण्याचा प्रयत्न असे, त्याच भूमीत आज जाणीवपूर्वक जाती-जातींत भिंती उभ्या करण्याचे कुटील राजकारण खेळले जात आहे. समाजात तेढ निर्माण करून एका समूहाला दुसऱ्याविरोधात उभे करायचे आणि आपली राजकीय पोळी भाजून घ्यायची, हा या कारभाराचा मूळ गाभा आहे. वरकरणी अत्यंत संयमित व सुसंस्कृत भाषेचा मुखवटा पांघरायचा, पण पडद्यामागून समाजाचे तुकडे करणाऱ्या विघटनकारी शक्तींना ताकद द्यायची हा दुटप्पीपणा महाराष्ट्राने गेल्या काही वर्षांत अगदी जवळून अनुभवला आहे. एकीकडे विकास आणि आधुनिकतेच्या पोकळ गप्पा मारायच्या आणि दुसरीकडे प्रतिगामी विचारांचे पोषण करत तरुणांना वांझोट्या भावनिक मुद्द्यांत गुंतवून बेरोजगार ठेवायचे, अशी ही मेख आहे. या संपूर्ण खेळात त्यांची 'मातृसंस्था' आणि तिच्याशी जोडलेले हितसंबंधी गट पडद्यामागून सूत्रे हलवत असतात. या कंपूशाहीचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती कधीही उघडपणे समोर न येता अशा बाहुल्यांना पुढे करून आपला अजेंडा राबवते. महागाई, बेरोजगारी आणि शेतकरी आत्महत्या यांसारख्या ज्वलंत प्रश्नांवरून लक्ष भरकटवण्यासाठी रोज नवीन निरर्थक व भावनिक विवाद उकरून काढले जातात. इतकेच नव्हे, तर समाजात विष पेरणाऱ्या उपद्रवी वृत्तींना अभय देऊन त्यांना आपापल्या जातसमूहांचे 'नेते' बनवले गेले आहे, जेणेकरून सामान्य जनता मूलभूत गरजांच्या समीकरणात अडकून पडेल आणि आपल्या हक्कांसाठी आवाज उठवू शकणार नाही. हा सर्वसमावेशक नेतृत्व करणारा लोकनेता नसून, स्वतःचे परस्पर हितसंबंध जपणार्‍या एका लाभार्थी गटाचा आणि त्या गटाला आंधळेपणाने पाठीशी घालणार्‍या विकृत समर्थकांच्या टोळीचा केवळ म्होरक्या आहे.

                      थोडक्यात सांगायचे तर, हा असा एक नतदृष्ट राजकारणी आहे, ज्याच्यासाठी तत्त्वे, विचारसरणी आणि लोकहित हे केवळ सोयीनुसार पांघरायचे बुरखे आहेत. महाराष्ट्राची राजकीय संस्कृती, जी कधीकाळी सुसंस्कृतपणा आणि वैचारिक देवाणघेवाणीसाठी ओळखली जायची, ती त्याने स्वतःच्या क्षुद्र स्वार्थासाठी पूर्णपणे रसातळाला नेली आहे. व्यवस्था उद्ध्वस्त करणाऱ्या या नेतृत्वामुळे राज्याचे जे अतोनात नुकसान झाले आहे, ते भरून काढण्यासाठी येणाऱ्या पिढ्यांना मोठा संघर्ष करावा लागणार आहे. हे नुकसान अपघाताने झालेले नसून, अतिशय बारकाईने व जाणीवपूर्वक रचलेला हा एक कुटील डाव आहे. मुंबई आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक व भाषिक अस्मितेवर होणाऱ्या आघातांकडे या नेतृत्वाने सोयीस्करपणे डोळेझाक केली. केंद्रीय परीक्षांमधून मराठी भाषेला डावलले जात असताना किंवा सीमाभागातील मराठी भाषकांवर शेजारील राज्यांकडून अन्याय होत असताना, सत्तेच्या लाचारीपोटी दिल्लीश्वरांसमोर साधी भूमिका मांडण्याचे धैर्यही याने दाखवले नाही. उलट, राज्याचे तुकडे करण्याच्या किंवा मुंबईला महाराष्ट्रापासून वेगळे करण्याच्या छुप्या विचारांना बळ देणाऱ्या शक्तींशी हातमिळवणी केली. हा केवळ राजकीय स्वार्थ नसून छत्रपती शिवाजी महाराज, फुले, शाहू व आंबेडकरांच्या स्वाभिमानी महाराष्ट्राच्या पाठीत खंजीर उपसणारा प्रकार आहे. शेवटी, हा लढा केवळ एका नेत्याविरुद्ध किंवा पक्षाविरुद्ध उरलेला नसून महाराष्ट्राच्या मूळ अस्तित्वाचा आणि स्वाभिमानाचा लढा बनला आहे. स्वतःला 'आधुनिक चाणक्य' समजणाऱ्या या नेत्याची नीती आता जनता पूर्णपणे ओळखून चुकली आहे; शब्दांचे पोरखेळ करून आणि भीतीचे वातावरण निर्माण करून दिशाभूल करण्याचे दिवस आता संपले आहेत. इतिहास साक्ष आहे की, ज्याने ज्याने या महाराष्ट्राच्या मातीशी आणि जनतेशी प्रतारणा केली, त्याची कबर याच मातीत खोदली गेली आहे. त्यामुळे या कपटी राजकारणाचा बुरखा फाडून पुन्हा एकदा प्रगतीशील, समृद्ध आणि एकसंध महाराष्ट्र उभा करण्याची जबाबदारी आता सर्वसामान्य जनतेवर येऊन ठेपली आहे.

                                                                  संतोबा...

पाऊस २.

बरसणं तू विसरलास. आम्हांवरी का रुसलास? 

काळया आईचा लेक, तुझ्या विरहात रे उदास. 

तुझ्या एका सरीसाठी, जीव त्याचा कासावीस,

सुकलेल्या पिकांना आता, तुझीच आहे आस.

तुझ्या एका आगमनाने, फुलतील त्यांचे श्वास.

तुझ्या कोसळण्याला, कोसती पांढरपेशी शहरी.

उडे तारांबळ त्यांची, होई उशीर जाण्या कामावरी.

खड्डे, ट्रॅफिक, साऱ्याचे खापर फोडती तुझ्यावरी.

सर्व अडचणींचे कारण मानून, समजती तुला वैरी,

म्हणूनच का बा रुसून बसलास, तू आज आम्हांवरी?.

पाणी निरंतर घरच्या नळाला अन् दूध येते पिशवीत.

अन्नधान्य भाजीपाला मिळतो ऑनलाईन बाजारात,

हे सारे कुठे बनते कारखान्यात, की पिकते शिवारात.

नको कसली चिंता, जर मिळे हे बसल्या जागी घरात.

दर्जा कमी, पॅकिंग मस्त, मिळो फक्त हे स्वस्त दरात.

त्यांना पुरेसा आहे तू, कवितेत अन् गाण्यात.

काही क्षण हवा आहेस रोमँटिक वातावरणात.

बरसावं की नको, नको ठरवू त्यांच्या वागण्यात. 

तू कितीही कोसळ, तू आहे आमच्या जगण्यात.

कोसळणं तुझं सण आमचा, न मावे आनंद गगनात.

कोसळ तू मनसोक्त याक्षणी, नको देऊ ताण,

काळ्या आईच्या हतबल लेकरांचा ठेव तू मान!

तहानल्या धरतीला तू दे टपोऱ्या मोत्यांचे दान.

पिकाला येऊ दे बहर, सुगंधाने दरवळू दे रान.

शहरातल्या लेकीला त्याच्या, मिळो मायेचा वाण.

                                संतोबा... 

बन पाव

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
निर्बुद्ध, मुर्ख तू, तुला कशाची ना जाण.
शिवराळ तुझी भाषा अन् रटाळ तुझे भाषण.
कोणावर काय टीका करावी, तुला नाही कसले भान.
खाल्ल्या मिठाला जागतो तू, चाळीस पैशांची घेऊन आण!

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
चिखलात तू उगवलास, चिखलातच सडशील,
इतिहासाच्या पानात, तू कचरा म्हणूनच उरशील,
स्वतःचा स्वाभिमान विकून, काय तू कमावशील.
लाचारीचा शिक्का भाळी, आयुष्यभर मिरवशील.

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
लक्षणे तुमची अशी, वाटे तुम्ही मनोरुग्ण.
विचारसरणी तुमची विध्वसंक अन् भग्न.
प्रत्येक चांगल्या कामात आणता तुम्ही विघ्न. 
तुम्ही सदा विकृतीत मग्न अन् समाज झालाय उद्विग्न!

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
खानदानी शालीनता पाहुनी, होई तुमचा जळफळाट.
बेताल गोंधळ तुमचा, जणू उथळ पाण्याचा खळखळाट.
कधी न मिळले गटकन गिळले, झाला तुमचा सुळसुळाट!
लुबाडलं तुम्ही सारं, लागेल तुम्हां गोरगरिबांचा तळतळाट. 

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
थापांचा हा स्वप्नमहल, एकदिवस कोसळेल.
सत्य, स्वातंत्र्य, न्यायासाठी जनसागर उसळेल. 
द्वेषाचा, अहंकाराचा दिखाऊ झगमगाट मावळेल. 
सत्याची चाड असलेला खानदानी, देशाची धुरा सांभाळेल.

                                   संतोबा...

ताई आमची गोड गोड

 
ताई आमची गोड गोड,
भाषणही तिचे गोडधोड!
स्वभाव तिचा आंबटगोड,
जणू मुरलेल्या लोणच्याची फोड.
तिची जुळे सर्व पंचपक्वान्नाशी जोड!.

​ताई आमची गोड गोड,
सत्तेच्या उबेची तिला ओढ.
विचारसरणी वाटे तिला बोजड.
सत्ता असो-नसो, काही नसे तिला अवघड,
सत्तेशी जुळवून घेण्याची सदा तिची धडपड!.

​ताई आमची गोड गोड,
व्यावसायिकतेला तिच्या नाही तोड!
फायद्याच्या भागीदारीचा तिला जमे जुगाड.
ओसाड-उजाड माळरानीही लाभे तिज घबाड,
परीसस्पर्श लाभे ज्यास तिचा, हिरा होई तो दगड!.

ताई आमची गोड गोड,

नातीगोती जपण्याची तिला आवड.

सर्वांच्या गाठीभेटी घेण्यासाठी काढी सवड.

वाद ठेवी बाजूला, सहकार्यावर तिची पकड.

ताईचा हा धोरणीपणा, कामी येई राखण्या गड!

​ताई आमची गोड गोड,

ताईला आहे एकनिष्ठ कार्यकर्त्याची ओढ.

कार्यकर्त्यांनो नका होऊ तत्त्वनिष्ठ, नका होऊ द्वाड!

ताई म्हणेल ती माना पूर्वदिशा, नका करू धरसोड, 

ताईशी रहा एकनिष्ठ, नाहीतर होईल तुमची परवड!

                                                                       संतोबा...

ऐ मेरे दोस्त

 ऐ मेरे दोस्त,

कब तक अंधभक्ति में लीन रहोगे?

कब तक वास्तविकता से दूर भागोगे?

सच का सामना करो, अब भी वक्त है,

खुद को बदलने में भला क्या दिक्कत है?

ऐ मेरे दोस्त,

जिस ज़ालिम हुकूमत की बने हो तुम ढाल,

देखना, एक दिन तुम्हें भी करेगी बेहाल।

झूठ की बुनियाद पर खड़ी है जो सियासत,

एक दिन यक़ीनन उद्ध्वस्त होगी वो रियासत!

ऐ मेरे दोस्त,

क्यों किसी के इशारों पर चल रहे हो?

क्यों औरों की कठपुतली बन रहे हो?

क्यों नफ़रत के बीज तुम बो रहे हो?

क्यों अपनी ही पहचान खो रहे हो?

ये मेरे दोस्त

अपनी सोच को आज़ाद करो,

सत्य का अब आगाज़ करो।

खुद के अधिकारों की बात करो,

कभी खुद का भी सम्मान किया करो।

ऐ मेरे दोस्त,

तर्क और विवेक का मार्ग कभी न छोड़ना,

सत्य और न्याय से कभी मुँह न मोड़ना।

सोचने-समझने की क्षमता कभी न खोना,

ज़मीर बेचकर किसी की गुलामी कभी न करना!

ऐ मेरे दोस्त,

बदलाव को अपनाओ, यही तो शाश्वत है,

तुम किसी से कम नहीं, हम आश्वस्त हैं।

यह जंग तो बस तुम्हारे जज़्बात की है,

तुम्हें कहाँ ज़रूरत किसी हुकूमत की है!

संतोबा...

माझी भूमिका -३.

              स्पष्ट दिसणारा तरीही बहुतेकांना स्वीकारायला जड जाणारा आजचा वर्तमान बाजूला राहू द्या. अगदी दोन-चारशे वर्षे किंवा अडीच-तीन हजार वर्षांपूर्वीच्या मानवी इतिहासावर नजर टाकली, तरी एक अत्यंत दुर्दैवी आणि दुःखद विरोधाभास सतत समोर येतो. तो विरोधाभास म्हणजे, आपल्या समाजाने नेहमीच लोककल्याणाचा आणि समाजसुधारणेचा मार्ग स्वीकारलेल्या संतमहापुरुषांना व विचारवंतांना नाकारले आणि कर्मठ, पाखंडी व ढोंगी लोकांना डोक्यावर घेतले. ज्या ढोंगी प्रवृत्तींनी समाजाला गोड बोलून फसवले, चमत्कारांचे खोटे आभास दाखवून भुलवले आणि लुटले, त्यांना या समाजाने आदराचे स्थान देऊन त्यांचा उदोउदो केला. याउलट, ज्या संतमहापुरुषांनी समाजाला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य झिजवले, त्यांच्या वाट्याला मात्र फक्त उपेक्षा, द्वेष आणि अतोनात त्रास आला. सत्य आणि वास्तवाचे वावडे केवळ पाखंडी लोकांनाच नव्हे, तर संपूर्ण समाजालाच असावे असे वाटते. म्हणूनच, जेव्हा जेव्हा या महापुरुषांनी पाखंडी लोकांच्या खोट्या दिखाव्याला आव्हान दिले, तेव्हा समाजाने या विचारवंतांनाच आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले. पण या महापुरुषांचे मोठेपण यातच होते की, समाजाने कितीही विरोध केला, तरी त्यांनी समाजप्रबोधनाचा मार्ग कधीही सोडला नाही. लोक निंदा करत राहिले, तरी हे महापुरुष सत्याची, न्यायाची आणि प्रेमाची वाट चालत राहिले. त्यांचे ध्येय वैयक्तिक स्वार्थ नव्हे, तर मानवाचे कल्याण हेच होते.

                दुसऱ्या बाजूला जे पाखंडी लोक होते, ते मुळात अत्यंत सुमार बुद्धीचे होते. त्यांच्याकडे कोणतेही आत्मिक ज्ञान नव्हते, ना समाजाला पुढे नेण्याची दूरदृष्टी होती. त्यांचे संपूर्ण कर्तृत्व केवळ भपका दाखवण्यात आणि लोकांच्या भीतीचा व अज्ञानाचा फायदा घेऊन त्यांची दिशाभूल करण्यात होते. लोकांना लुटून ते स्वतःचे आयुष्य अत्यंत विलासी पद्धतीने जगत होते. अशा वेळी एक विचार मनात नक्की येतो या संत-महापुरुषांकडे तर अफाट बुद्धिमत्ता, शब्दांचे सामर्थ्य आणि लोकसंग्रह करण्याची ताकद होती. त्यांनी मनावर घेतले असते, तर त्यांनाही या पाखंडी लोकांसारखाच फसवणुकीचा किंवा चमत्कारांचा मार्ग पत्करून ऐश्वर्यात जगता आले असते. पण, त्यांनी हा सोपा आणि स्वार्थी मार्ग नाकारला. त्यांनी समाजाचा रोष पत्करला, पण सत्याची पाठ सोडली नाही. आज ते पाखंडी लोक काळऔघात इतिहास जमा झाले आहेत, तर त्रास सहन करणारे संत महापुरुष शतकानुशतके मानवाच्या मनामनात आदराने जिवंत आहेत. स्वार्थाचा पाया तात्पुरता असतो, पण कल्याणाचा पाया चिरंतन असतो. आजच्या आधुनिक काळातही आपण जर स्वतःच्या कुटुंबाचे, मित्रांचे किंवा नातेवाईकांचे निरीक्षण केले, तर एक धक्कादायक वास्तव समोर येते. आजही कुटुंबातील एखादी तरी व्यक्ती कोणत्या ना कोणत्या ढोंगी, भोंदूबाबाच्या नादी लागलेली दिसते. 'तो कुणीतरी दैवी अवतार आहे, तो आपल्याला अडचणीतून बाहेर काढू शकतो किंवा मोक्ष देऊ शकतो' असा ठाम अंधविश्वास त्यांच्या मनात असतो. भोंदूबाबांनी सांगितलेले उपाय,तोडगे करून आपण आपल्या चुकांचे परिमार्जन करू शकतो, या भ्रमात ते जगतात. पुढे पाच-दहा वर्षांत जेव्हा तो बाबा कोणत्या ना कोणत्या गुन्ह्यात अडकतो, तेव्हा त्यांचा भ्रमनिरास तर होतो पण दुर्दैवाने त्यांचा अंधविश्वास संपत नाही. एका बाबाचा पर्दाफाश झाला, की त्याची जागा घेणारा दुसरा भोंदू बाबा बाजारात आधीच तयार असतो आणि ही अंधश्रद्धेची साखळी अशीच सुरू राहते.

                      हा सगळा खेळ मुळात मानवाच्या मानसिक दुर्बलतेवर आणि 'झटपट सुखाच्या' अपेक्षेवर चालतो. माणसाला कष्ट न करता, स्वतःच्या चुकांची जबाबदारी न घेता चमत्काराने संकटांतून मुक्त व्हायचे असते. ढोंगी बाबा याच मानसिकतेचा गैरफायदा घेतात. ते लोकांना आत्मपरीक्षण करायला शिकवत नाहीत, तर त्यांना परावलंबी बनवतात. याउलट, खऱ्या संतांनी माणसाला स्वतःच्या आत डोकावायला शिकवले, कर्म करायला प्रवृत्त केले आणि अंधश्रद्धेऐवजी विवेकाची कास धरायला सांगितली. संतशिरोमणी सावता महाराजांनी "स्वकर्मात व्हावे रत, मोक्ष मिळे हातोहात" या वचनानुसार स्वतः कर्म करून आपल्याला मार्ग दाखवला आहे. हा स्वकर्माचा आणि विवेकाचा मार्ग कठीण व स्वतःला बदलणारा असल्यामुळे सामान्य माणूस त्याकडे पाठ फिरवतो आणि खोट्या आशेचा बाजार मांडणाऱ्या ढोंगी लोकांच्या जाळ्यात सहज अडकतो. जोपर्यंत आपण चमत्कार आणि अंधश्रद्धेच्या या दुष्टचक्रातून बाहेर पडत नाही, तोपर्यंत समाजाची खरी प्रगती होणे अशक्य आहे. ढोंगी, भोंदू आणि भामट्यांच्या नादी लागण्याचा हा प्रकार केवळ अशिक्षित वा अल्पशिक्षित लोकांमध्येच आहे अशातला भाग नाही. उलट उच्चशिक्षित वर्गामध्ये अशा फसवणुकीचे प्रमाण आणि कट्टरता जास्त पाहायला मिळते. विज्ञान आणि शिक्षणाचा प्रसार होऊनही जर आपली मानसिकता बदलणार नसेल, तर आपण केवळ तंत्रज्ञानाने प्रगत होऊ, विचाराने नाही. खऱ्या संतमहापुरुषांच्या विचारांचा सन्मान करणे म्हणजे केवळ त्यांची जयंती साजरी करणे किंवा त्यांच्या मूर्तीची पूजा करणे नव्हे, तर त्यांनी दाखवलेल्या विवेक, सत्य आणि माणुसकीच्या मार्गावर चालणे होय. ज्या दिवशी आपण भोंदूगिरीला नाकारून बुद्धीप्रामाण्यवाद स्वीकारू, त्याच दिवशी या महापुरुषांच्या बलिदानाचे आणि त्यागाचे खऱ्या अर्थाने सार्थक होईल.

                     मी स्वतः माहिती तंत्रज्ञान (IT) क्षेत्रात कार्यरत असल्यामुळे या आधुनिक क्षेत्रातील बहुसंख्य कर्मचाऱ्यांची मानसिकता मी अतिशय जवळून अनुभवली आहे. आज समाजात या क्षेत्राला अफाट प्रतिष्ठा आहे. उच्च शिक्षण आणि तांत्रिक कौशल्यांच्या जोरावर हा तरुण वर्ग गलेलठ्ठ पगार कमवतोय, आर्थिक स्थैर्य उपभोगतोय. पण या झगमगाटामागे त्यांची एक अत्यंत उद्वेगजनक बाजू लपलेली आहे. तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम असणारा हा वर्ग सामाजिक आणि राजकीय दृष्ट्या कमालीचा अपरिपक्व आहे. आर्थिक स्थैर्यामुळे त्यांना सुख-सुविधांचे एक ‘प्रिव्हिलेज’ मिळाले आहे. त्यामुळेच, समाजातील दाहक वास्तव, सर्वसामान्यांचे प्रश्न आणि तळागाळातील संघर्ष याच्याशी त्यांचे काही देणेघेणे उरलेले नाही. स्वतःच्या वातानुकूलित, सुखवस्तू चौकटीत सुरक्षित राहून संकुचित जगण्यातच ते धन्यता मानतात. याच आर्थिक संपन्नतेतून आणि सामाजिक अलिप्ततेतून त्यांच्यामध्ये 'सिव्हिक सेन्स' आणि सामाजिक जबाबदारीचा प्रचंड अभाव निर्माण झाला आहे. तंत्रज्ञानाचा विचार करताना तर्कशुद्ध बुद्धी वापरणारे हेच उच्चशिक्षित लोक जेव्हा सामाजिक किंवा धार्मिक बाबींचा प्रश्न येतो, तेव्हा फसव्या प्रचारतंत्राला सहज बळी पडतात आणि कसलीही शहानिशा न करता अंधभक्तीच्या आहारी जातात. जेव्हा कधी मी अशा विषयांवर त्यांच्याशी चर्चा करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा मी आपसूकच एकटा पडतो. मी जे बोलतोय ते सत्य आणि वास्तव आहे, याची जाणीव आतून त्यांनाही असते पण त्यांच्या डोळ्यांवर जाणीवपूर्वक पसरवलेल्या भ्रमाचा पडदा इतका गडद असतो की, ते सत्य स्वीकारण्याचे धाडस त्यांच्यात नसते. परिणामी, ते वैयक्तिक पातळीवर निरुत्तर झाले की, झुंडशाही करून माझी खिल्ली उडवू लागतात. अर्थात, त्यांच्या या खिल्ली उडवण्याने मी कधीही मागे हटत नाही. मी आता शक्यतो अशा लोकांसोबतचे वादविवाद आणि वादाचे विषय टाळतो. कारण हे लोक आता केवळ 'अंधभक्त' राहिले नसून त्यांचे रूपांतर वैचारिक 'झोंबी'मध्ये झाले आहे, जे स्वतःच्या बुद्धीने विचार करत नाहीत आणि आता काही झाले तरी ते बदलणार नाहीत. मला माझी ऊर्जा अशा निरर्थक वादात वाया घालवायची नाही. मला केवळ एखाद्या व्यक्तीपुरता 'सिलेक्टिव्ह' नव्हे, तर संपूर्ण समाजाची विचारसरणी बदलणारा एक मोठा 'कलेक्टिव्ह' बदल घडवण्यासाठी काम करायचे आहे.

             शेवटी एक गोष्ट मी नम्रपणे कबूल करतो की, या एवढ्या मोठ्या जगात माझी स्वतःची स्वतंत्र अशी काहीच मोठी ओळख नाही, मी खरंतर कोणीच नाही. पण ज्यांच्यामुळे आज मी शिक्षण घेऊन स्वतःच्या पायावर उभा राहिलो आहे, ज्यांच्यामुळे मला जी काही थोडीफार सामाजिक दृष्टी लाभली आहे आणि विवेकवादी विचार करण्याची बुद्धी मिळाली आहे, त्यामध्ये मला घडवणाऱ्या अनेक थोर समाजसुधारकांच्या विचारांचा आणि त्यांच्या त्यागमय कार्याचा निश्चितपणे खूप मोठा वाटा आहे. मी त्यांच्या या वैचारिक ऋणात कायम राहू इच्छितो. संत तुकाराम महाराज आपल्या एका अभंगात अत्यंत हक्काने आणि अधिकारवाणीने पांडुरंगाला म्हणतात-

झड मारोनियां बैसलों पंगती । उठवितां फजिती दातयाची ॥१॥

काय तें उचित तुम्हां कां न कळे । कां हो झांका डोळे पांडुरंगा ॥ध्रु.॥

घेईन इच्छेचें मागोनि सकळ । नाहीं नव्हे काळ बोलायाचा ॥२॥

तुका म्हणे जालों गगनाधिकारी । नाहीं लोक परी लाज देवा ॥३॥

तुकोबा ज्याप्रमाणे देवाच्या भक्तीच्या आणि कृपेच्या पंगतीत हट्टाने ठाण मांडून बसले आणि त्यांनी आपला अधिकार मिळवला, अगदी त्याच न्यायाने, मी स्वतः कोणीच नसलो तरी, या थोर विचारवंतांच्या आणि समाजसुधारकांच्या 'लोकहिताच्या कार्याच्या पंगतीला' हट्टाने बसण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करणार आहे. भोवताली वैचारिक अंधार कितीही गडद असला, लोक खिल्ली उडवत असले किंवा मला एकटे पाडत असले, तरी या महापुरुषांनी दिलेल्या विवेकाचा दिवा हातात धरून मी सत्याची आणि न्यायाची वाट चालत राहीन. ही पंगत समाज परिवर्तनाची आहे, माणुसकीची आहे आणि एकदा या पंगतीत स्थान मिळवल्यावर आता मागे हटण्याचा प्रश्नच उरत नाही. हाच सत्याचा, न्यायाचा वारसा पुढे नेणे आणि समाजात कलेक्टिव्ह बदल घडवणे, हेच आता माझ्या जगण्याचे ध्येय असेल.                         

                                                                                            संतोबा...