कावेबाज म्होरक्या

                                तो अकार्यक्षम किंवा निष्क्रिय आहे अशातला भाग नाही. तो हुशार आहे, पण त्याची हुशारी छद्महुशारी आहे. त्याच्याकडे जी काही थोडीफार हुशारी आहे, ती जडणघडणीसाठी किंवा सकारात्मक बदलासाठी नाही, तर बिघडवण्यासाठी पोषक आहे. खरंतर तो बुद्धिमान नाही, तो कुटील, कावेबाज, कपटी, कटकारस्थानी आणि खुनशी आहे. कुटीलपणात, कावेबाजपणात अन् कटकारस्थानात तरबेज असणे म्हणजे बुद्धिमत्ता नव्हे. त्याच्याकडे अमर्याद अधिकार आहेत. व्यवस्था अशी आहे की, एवढे अधिकार असलेल्या व्यक्तीकडे थोडीशी जरी इच्छाशक्ती असेल, तर सर्व काही सुरळीत करू शकते. पण मुळात त्याची इच्छाच व्यवस्था सुरळीत करण्याची नाही. खरंतर व्यवस्था अस्थिर करणे हेच त्याचे आणि त्याच्या मातृसंस्थेचे अंतिम ध्येय आहे. शिवाय, संपूर्ण सिस्टीमच्या शीर्षस्थानी त्याच्या विचारसरणीला पोषक असलेले छुपे भाट बसले आहेत, त्यामुळे एकच 'डीएनए' असलेल्यांचे लागेबांध निर्माण होणे साहजिकच आहे. तो सत्तेत नसतानाही त्याला त्यांच्याकडून आवश्यक ती रसद पोहोचतच होती. या वर्चस्ववादी विचारसरणीच्या साऱ्यांची एकमेकांना पूरक भूमिका आहे. आपली खरी कुवत ठाऊक असलेले आणि जन्मजात विशेषाधिकार अन् कंपूशाहीच्या जोरावर महत्त्वाच्या पदांवर बसलेले लोक सर्वसामान्यांच्या भल्याचे निर्णय घेऊन स्वतःलाच स्पर्धा निर्माण करण्याचा धोका का पत्करतील? याने 'सर्व काही ठीकठाक करून देतो' म्हणत राज्याची धुरा हाती घेतली आणि जाणीवपूर्वक सर्वच क्षेत्रांत आधीपेक्षा जास्त वाताहत केली. व्यवस्था अस्थिर राहणे हे त्याचे व्यवस्थेचा प्रमुख म्हणून अपयश आहे असे आपल्याला वाटू शकते, पण तेच त्यांचे अंतिम ध्येय आहे. जेवढी व्यवस्था अस्थिर, अन् लोकं परावलंबी बनतील तेवढी लोकांच्या मनात भीती अन् असुरक्षिततेची भावना निर्माण होईल. लोक मानसिकदृष्ट्या दुबळे (vulnerable) बनतील आणि त्यांच्या कावेबाजपणाला सहज बळी पडतील. अशा मानसिकदृष्ट्या दुबळ्या झालेल्या समाजाला ' आम्हीच तुमचे तारणहार आहोत' हे बिंबवून सहज मानसिक गुलाम बनवता येते, याचा शेकडो वर्षांचा अनुभव त्यांच्या पाठीशी आहे. 

                        जे जे चांगले आहे आणि ज्याच्यामुळे सर्वसामान्य लोकांचे भले होईल, ते सर्व देव-देश-धर्मविघातक व वाईट आहे, अशी पद्धतशीर मांडणी करून त्यांना आपले विकृत इप्सित साध्य करायचे आहे. शेकडो वर्षे समाजाला शिक्षणापासून वंचित ठेवल्यानंतर, आता नाईलाजाने शिक्षणाची कवाडे सर्वांसाठी खुली झाली आहेत. हळूहळू लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व कळू लागल्यावर, कोणत्या ना कोणत्या मार्गाने शिक्षणाची बदनामी करायची आणि शाळा व शिक्षणसंस्था बंद पाडायच्या, हा एककलमी कार्यक्रम राबवण्याचा विडाच त्यांनी उचलला आहे. त्याच्या करणीत आणि कथनीत जमीन-अस्मानाचा फरक आहे. हा माणूस कोणाचाच होऊ शकत नाही, कारण तो निव्वळ संधीसाधू आहे. कोणाचा कसा वापर करून घ्यायचा, कोणाच्या खांद्यावर पाय ठेवून वर जायचे आणि वर पोहोचल्यावर त्याला कसे लाथाडायचे, याची कला त्याला पुरती अवगत आहे. 'या बोटावरची थुंकी त्या बोटावर करणे' आणि 'थुंकून चाटणे' यामध्ये त्याचा हात कोणीच धरू शकत नाही. नैतिकता त्याने पार कोळून प्यायलेली असल्याने, तो तुम्हाला कधीच ताकास तूर लागू देणार नाही. त्याला अडचणीचा ठरू शकणाऱ्या तुमच्या कोणत्याही प्रश्नाला तो सरळ उत्तर देणार नाही. उलट तुमच्या प्रत्येक प्रश्नाला उत्तर म्हणून त्याच्याकडे एक प्रतिप्रश्न तयार असेल. दुसऱ्यांवर सतत दोषारोपण करून स्वतःची निष्क्रियता लपवण्यात त्याचा हातखंडा आहे. कोणत्याही गोष्टीवर निखळ नि मोकळेपणाने प्रतिक्रिया देणे त्याला जमणार नाही. त्याने हुशारीचा कितीही आव आणला, तरी त्याच्या निर्ढावलेल्या चेहऱ्यावरील निर्लज्ज कोडगेपणा आणि कुटील कावेबाजपणा त्याला लपवता येत नाही. 

                       सत्ता आणि पदाचा वापर लोकांची कामे करण्यासाठी नव्हे, तर केवळ विरोधकांना संपवण्यासाठी आणि स्वतःची खुर्ची टिकवण्यासाठी कसा करायचा, याचा एक वस्तुपाठच त्याने घालून दिला आहे. शासकीय संस्था, तपास यंत्रणा आणि पोलीस प्रशासन यांसारख्या लोकशाहीच्या प्रमुख आधारस्तंभांना त्याने स्वतःच्या राजकीय फायद्यासाठी कटकारस्थानांचे केंद्र बनवून टाकले आहे. ज्या यंत्रणांनी जनतेला न्याय मिळवून द्यायला हवा, त्याच यंत्रणांचा वापर राजकीय सूडबुद्धीने विरोधकांवर दबाव आणण्यासाठी आणि त्यांना गप्प करण्यासाठी केला जात आहे. या संपूर्ण प्रकारात प्रशासनाची स्वायत्तता पूर्णपणे मोडीत निघाली असून, केवळ आदेश पाळणारे आणि 'जी हुजूर' म्हणणारे अधिकारीच आज महत्त्वाच्या पदांवर बसवलेले दिसतात. त्याचाच परिपाक म्हणून जनमताचा प्रचंड दबाव असूनही एखाद्या संशयास्पद मोठ्या दुर्घटनेची FIR न नोंदवणारे प्रशासन, सामाजिक कार्यकर्त्याच्या परखड शब्दांमुळे दुखावल्याचे निमित्त करून मात्र तातडीने FIR आणि अटकसत्र घडवून आणते. स्वतःची प्रतिष्ठा पणाला लावून प्रशासनाने दाखवलेली ही 'तत्परता' आणि निगरगट्टपणा अचंबित करणारा आहे. सामाजिक अव्यवस्थेवर सरकारच्या चुकीच्या धोरणांवर प्रश्न विचारणाऱ्या, टीका करणाऱ्या आणि आपल्या हक्कांसाठी आवाज उठवणाऱ्या सर्वसामान्य लोकांना, विचारवंतांना तसेच सुशिक्षित विवेकवादी नागरिकांना 'देशद्रोही' किंवा 'धर्मद्रोही' या पारंपरिक प्रमाणपत्रांसोबतच 'अर्बन नक्षली' आणि 'दिमागी नक्षली' अशी प्रमाणपत्रे वाटण्याची घाऊक मक्तेदारीच जणू त्याच्याकडे आहे. सरकारची जी-हुजुरी न करता सरकारला धारेवर धरणाऱ्या पत्रकारांना आमिष अथवा भीती दाखवून त्यांचा आवाज दाबणे किंवा त्यांना आपल्या बाजूला वळवणे आणि तरीही ते ठाम राहिल्यास त्यांना मुख्य प्रवाहातील माध्यमातून बाहेर पडण्यास भाग पाडणे, यात तो माहिर आहे. लोकशाहीत विरोध हा अपरिहार्य असतो, पण विरोधकांना शत्रू मानून त्यांच्या राजकीय व वैयक्तिक आयुष्याचा कोथळा बाहेर काढण्याची ही विकृत प्रवृत्ती महाराष्ट्राच्या सुसंस्कृत राजकीय संस्कृतीला कधीही मान्य नव्हती. विरोधी नेत्यांवर केलेले आरोप सिद्ध होऊन त्यांना कायदेशीर शिक्षा मिळावी, ही सर्वसामान्य जनतेची रास्त अपेक्षा असते. परंतु, याने विरोधी नेत्यांवर केलेले आरोप हे कोणत्याही उदात्त हेतूने केलेले नसून, केवळ त्यांचे प्रतिमाभंजन करण्यासाठी, त्यांची राजकीय ताकद कमी करण्यासाठी आणि शेवटी त्यांना धाक दाखवून आपल्या पक्षात सामील करून घेण्यासाठीच केले आहेत याबाबत कोणाच्याही मनात कसली शंका नाही. विरोधकांची अन् प्रतिस्पर्ध्यांची प्रतिमाभंजन करण्याची आणि स्वतःचे प्रतिमावर्धन करण्याची त्याची खानदानी कला तर वादातीतच आहे.

                      याचा राजकीय जन्मच मुळी राज्याचे तुकडे पाडण्याच्या शपथेने झाला आहे. राज्य कमकुवत करण्याची याची कटकारस्थाने सहज लक्षात येतात. त्याचाच परिपाक म्हणून आर्थिक आणि औद्योगिक आघाड्यांवर या नेतृत्वाने महाराष्ट्राचे भरून न निघणारे नुकसान केले आहे. याच्या कार्यकाळातील सर्वात मोठा आघात राज्याच्या आर्थिक स्वायत्ततेवर आणि औद्योगिक महत्त्वाला बसला. महाराष्ट्राचे व राजधानी मुंबईचे देशातील आर्थिक महत्त्व कमी करणे, तसेच येथील मोठे उद्योग व रोजगार देणारे प्रकल्प जाणीवपूर्वक राज्याबाहेर घालवणे, हा एका मोठ्या षड्यंत्राचाच भाग आहे. महाराष्ट्रात येणारे अब्जावधी रुपयांचे आणि लाखो तरुणांना रोजगार देणारे आंतरराष्ट्रीय प्रकल्प अत्यंत संशयास्पदरीत्या परराज्यांत गेले. सत्तेवर असताना राज्याच्या हितापेक्षा दिल्लीश्वरांच्या चरणी निष्ठा वाहण्यातच त्याने धन्यता मानली. तरुणांच्या हातातील काम हिरावून घेतले जात असताना मूग गिळून बसणारे हे नेतृत्व राज्याला आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत करण्याचे पद्धतशीर धोरण राबवत आहे. महाराष्ट्राच्या भूमीशी आणि येथील सुशिक्षित तरुणांशी केलेली ही सर्वात मोठी प्रतारणा आहे. या संपूर्ण कारभारात सर्वात जास्त भरडला गेला आहे, तो या मातीतला शेतकरी आणि तरुण वर्ग! 'उद्योग आणू' व 'रोजगार देऊ' अशी मोठमोठी आश्वासने देऊन स्वप्नांचा खेळखंडोबा करण्यात आला. आज राज्यातील तरुण रोजगारासाठी भटकत आहेत. दुसरीकडे, शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर या नेतृत्वाने दाखवलेली असंवेदनशीलता हा त्यांच्या समाजविरोधी भूमिकेचा मोठा पुरावा आहे. दुष्काळ किंवा अतिवृष्टीने होणारी नुकसान भरपाई देण्यासाठी, कर्जमाफीसाठी अत्यंत क्लिष्ट अटी-शर्ती घालून लाखो शेतकऱ्यांना मदतीपासून वंचित ठेवले गेले. शेतकरी पिकाला योग्य हमीभाव न मिळाल्याने आणि सरकारच्या चुकीच्या धोरणांमुळे आत्महत्येच्या उंबरठ्यावर उभा आहे. परंतु, या दुःखाची किंवा वेदनेची साधी जाणीवही त्याच्या चेहऱ्यावर वा बोलण्यात कधी दिसून येत नाही. उलट, अशा संकटाच्या काळातही तो आपली राजकीय गणिते कशी जुळवून आणता येतील आणि मतांचे ध्रुवीकरण कसे करता येईल, याच विचारात मग्न असतो.

                       सामाजिक क्षेत्रात आरक्षणासारख्या संवेदनशील मुद्द्यावर याने खेळलेले दुटप्पी खेळ संपूर्ण राज्याने पाहिले आहेत. आरक्षणाचा विषय कोणत्याही समाजाचा असो, केवळ आश्वासनांची खैरात करायची, न्यायालयात कायदेशीर बाजू सोयीस्करपणे कमकुवत ठेवायची आणि पडद्यामागून विविध समाजांमध्ये अंतर्गत कलह व तेढ निर्माण करायची, हीच याची कार्यपद्धती राहिली आहे. एका बाजूला विशिष्ट समाजाचा तारणहार बनण्याचे नाटक करायचे आणि दुसऱ्या बाजूला प्रशासकीय यंत्रणेचा वापर करून आंदोलने दडपून टाकायची. प्रत्येक उत्स्फूर्त जनआंदोलनाला काऊंटर करण्यासाठी स्वतःचे 'प्रति-आंदोलन' उभे करायचे आणि मूळ आंदोलन मोडून काढायचे असे याचे उद्योग आहेत. सत्ताधाऱ्यांविरोधात जनतेने आंदोलने उभारलेली आपण पाहिली आहेत, परंतु सत्ताधाऱ्यांनीच विरोधकांच्या विरोधात रस्त्यावर उतरून आंदोलने करण्याचा हा बालिश आणि विकृत प्रकार पाहायचे दुर्दैव याच्यामुळेच महाराष्ट्राच्या वाट्याला आले आहे. प्रशासकीय आणि संस्थात्मक पातळीवर, राज्याच्या हिताचे निर्णय घेण्याऐवजी केवळ सूडबुद्धीने काम करण्याचा पायंडा या नेतृत्वाने पाडला. आधीच्या सरकारच्या काळातील जनहिताच्या आणि पायाभूत सुविधांच्या योजना केवळ राजकीय आकसापोटी रद्द केल्या. याशिवाय, आपल्या कार्यकाळात राबवलेल्या योजनांमधील भ्रष्टाचाराची प्रकरणे दाबणे आणि मर्जीतील अधिकाऱ्यांना महत्त्वाच्या पदांवर बसवून त्यांचा राजकीय फायद्यासाठी गैरवापर करणे, हा थेट लोकशाही व्यवस्थेशी केलेला द्रोह आहे.

                     फुले-शाहू-आंबेडकरांचे प्रगतीशील आणि पुरोगामी राज्य अशी महाराष्ट्राची ओळख होती. जिथे न्याय, स्वातंत्र्य आणि समतेच्या मूल्यांतून सामाजिक-आर्थिक विषमतेची दरी मिटवून लोककल्याण साधण्याचा प्रयत्न असे, त्याच भूमीत आज जाणीवपूर्वक जाती-जातींत भिंती उभ्या करण्याचे कुटील राजकारण खेळले जात आहे. समाजात तेढ निर्माण करून एका समूहाला दुसऱ्याविरोधात उभे करायचे आणि आपली राजकीय पोळी भाजून घ्यायची, हा या कारभाराचा मूळ गाभा आहे. वरकरणी अत्यंत संयमित व सुसंस्कृत भाषेचा मुखवटा पांघरायचा, पण पडद्यामागून समाजाचे तुकडे करणाऱ्या विघटनकारी शक्तींना ताकद द्यायची हा दुटप्पीपणा महाराष्ट्राने गेल्या काही वर्षांत अगदी जवळून अनुभवला आहे. एकीकडे विकास आणि आधुनिकतेच्या पोकळ गप्पा मारायच्या आणि दुसरीकडे प्रतिगामी विचारांचे पोषण करत तरुणांना वांझोट्या भावनिक मुद्द्यांत गुंतवून बेरोजगार ठेवायचे, अशी ही मेख आहे. या संपूर्ण खेळात त्यांची 'मातृसंस्था' आणि तिच्याशी जोडलेले हितसंबंधी गट पडद्यामागून सूत्रे हलवत असतात. या कंपूशाहीचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती कधीही उघडपणे समोर न येता अशा बाहुल्यांना पुढे करून आपला अजेंडा राबवते. महागाई, बेरोजगारी आणि शेतकरी आत्महत्या यांसारख्या ज्वलंत प्रश्नांवरून लक्ष भरकटवण्यासाठी रोज नवीन निरर्थक व भावनिक विवाद उकरून काढले जातात. इतकेच नव्हे, तर समाजात विष पेरणाऱ्या उपद्रवी वृत्तींना अभय देऊन त्यांना आपापल्या जातसमूहांचे 'नेते' बनवले गेले आहे, जेणेकरून सामान्य जनता मूलभूत गरजांच्या समीकरणात अडकून पडेल आणि आपल्या हक्कांसाठी आवाज उठवू शकणार नाही.

                      थोडक्यात सांगायचे तर, हा असा एक नतदृष्ट राजकारणी आहे, ज्याच्यासाठी तत्त्वे, विचारसरणी आणि लोकहित हे केवळ सोयीनुसार पांघरायचे बुरखे आहेत. महाराष्ट्राची राजकीय संस्कृती, जी कधीकाळी सुसंस्कृतपणा आणि वैचारिक देवाणघेवाणीसाठी ओळखली जायची, ती त्याने स्वतःच्या क्षुद्र स्वार्थासाठी पूर्णपणे रसातळाला नेली आहे. व्यवस्था उद्ध्वस्त करणाऱ्या या नेतृत्वामुळे राज्याचे जे अतोनात नुकसान झाले आहे, ते भरून काढण्यासाठी येणाऱ्या पिढ्यांना मोठा संघर्ष करावा लागणार आहे. हे नुकसान अपघाताने झालेले नसून, अतिशय बारकाईने व जाणीवपूर्वक रचलेला हा एक कुटील डाव आहे. मुंबई आणि महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक व भाषिक अस्मितेवर होणाऱ्या आघातांकडे या नेतृत्वाने सोयीस्करपणे डोळेझाक केली. केंद्रीय परीक्षांमधून मराठी भाषेला डावलले जात असताना किंवा सीमाभागातील मराठी भाषकांवर शेजारील राज्यांकडून अन्याय होत असताना, सत्तेच्या लाचारीपोटी दिल्लीश्वरांसमोर साधी भूमिका मांडण्याचे धैर्यही याने दाखवले नाही. उलट, राज्याचे तुकडे करण्याच्या किंवा मुंबईला महाराष्ट्रापासून वेगळे करण्याच्या छुप्या विचारांना बळ देणाऱ्या शक्तींशी हातमिळवणी केली. हा केवळ राजकीय स्वार्थ नसून छत्रपती शिवाजी महाराज, फुले, शाहू व आंबेडकरांच्या स्वाभिमानी महाराष्ट्राच्या पाठीत खंजीर उपसणारा प्रकार आहे. शेवटी, हा लढा केवळ एका नेत्याविरुद्ध किंवा पक्षाविरुद्ध उरलेला नसून महाराष्ट्राच्या मूळ अस्तित्वाचा आणि स्वाभिमानाचा लढा बनला आहे. स्वतःला 'आधुनिक चाणक्य' समजणाऱ्या या नेत्याची नीती आता जनता पूर्णपणे ओळखून चुकली आहे; शब्दांचे पोरखेळ करून आणि भीतीचे वातावरण निर्माण करून दिशाभूल करण्याचे दिवस आता संपले आहेत. इतिहास साक्ष आहे की, ज्याने ज्याने या महाराष्ट्राच्या मातीशी आणि जनतेशी प्रतारणा केली, त्याची कबर याच मातीत खोदली गेली आहे. त्यामुळे या कपटी राजकारणाचा बुरखा फाडून पुन्हा एकदा प्रगतीशील, समृद्ध आणि एकसंध महाराष्ट्र उभा करण्याची जबाबदारी आता सर्वसामान्य जनतेवर येऊन ठेपली आहे.

पाऊस २.

बरसणं तू विसरलास. आम्हांवरी का रुसलास? 

काळया आईचा लेक, तुझ्या विरहात रे उदास. 

तुझ्या एका सरीसाठी, जीव त्याचा कासावीस,

सुकलेल्या पिकांना आता, तुझीच आहे आस.

तुझ्या एका आगमनाने, फुलतील त्यांचे श्वास.

तुझ्या कोसळण्याला, कोसती पांढरपेशी शहरी.

उडे तारांबळ त्यांची, होई उशीर जाण्या कामावरी.

खड्डे, ट्रॅफिक, साऱ्याचे खापर फोडती तुझ्यावरी.

सर्व अडचणींचे कारण मानून, समजती तुला वैरी,

म्हणूनच का बा रुसून बसलास, तू आज आम्हांवरी?.

पाणी निरंतर घरच्या नळाला अन् दूध येते पिशवीत.

अन्नधान्य भाजीपाला मिळतो ऑनलाईन बाजारात,

हे सारे कुठे बनते कारखान्यात, की पिकते शिवारात.

नको कसली चिंता, जर मिळे हे बसल्या जागी घरात.

दर्जा कमी, पॅकिंग मस्त, मिळो फक्त हे स्वस्त दरात.

त्यांना पुरेसा आहे तू, कवितेत अन् गाण्यात.

काही क्षण हवा आहेस रोमँटिक वातावरणात.

बरसावं की नको, नको ठरवू त्यांच्या वागण्यात. 

तू कितीही कोसळ, तू आहे आमच्या जगण्यात.

कोसळणं तुझं सण आमचा, न मावे आनंद गगनात.

कोसळ तू मनसोक्त याक्षणी, नको देऊ ताण,

काळ्या आईच्या हतबल लेकरांचा ठेव तू मान!

तहानल्या धरतीला तू दे टपोऱ्या मोत्यांचे दान.

पिकाला येऊ दे बहर, सुगंधाने दरवळू दे रान.

शहरातल्या लेकीला त्याच्या, मिळो मायेचा वाण.

                                संतोबा... 

बन पाव

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
निर्बुद्ध, मुर्ख तू, तुला कशाची ना जाण.
शिवराळ तुझी भाषा अन् रटाळ तुझे भाषण.
कोणावर काय टीका करावी, तुला नाही कसले भान.
खाल्ल्या मिठाला जागतो तू, चाळीस पैशांची घेऊन आण!

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
चिखलात तू उगवलास, चिखलातच सडशील,
इतिहासाच्या पानात, तू कचरा म्हणूनच उरशील,
स्वतःचा स्वाभिमान विकून, काय तू कमावशील.
लाचारीचा शिक्का भाळी, आयुष्यभर मिरवशील.

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
लक्षणे तुमची अशी, वाटे तुम्ही मनोरुग्ण.
विचारसरणी तुमची विध्वसंक अन् भग्न.
प्रत्येक चांगल्या कामात आणता तुम्ही विघ्न. 
तुम्ही सदा विकृतीत मग्न अन् समाज झालाय उद्विग्न!

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
खानदानी शालीनता पाहुनी, होई तुमचा जळफळाट.
बेताल गोंधळ तुमचा, जणू उथळ पाण्याचा खळखळाट.
कधी न मिळले गटकन गिळले, झाला तुमचा सुळसुळाट!
लुबाडलं तुम्ही सारं, लागेल तुम्हां गोरगरिबांचा तळतळाट. 

बन पावा बन, तू चिखलातली घाण!
थापांचा हा स्वप्नमहल, एकदिवस कोसळेल.
सत्य, स्वातंत्र्य, न्यायासाठी जनसागर उसळेल. 
द्वेषाचा, अहंकाराचा दिखाऊ झगमगाट मावळेल. 
सत्याची चाड असलेला खानदानी, देशाची धुरा सांभाळेल.

                                   संतोबा...

ताई आमची गोड गोड

 
ताई आमची गोड गोड,
भाषणही तिचे गोडधोड!
स्वभाव तिचा आंबटगोड,
जणू मुरलेल्या लोणच्याची फोड.
तिची जुळे सर्व पंचपक्वान्नाशी जोड!.

​ताई आमची गोड गोड,
सत्तेच्या उबेची तिला ओढ.
विचारसरणी वाटे तिला बोजड.
सत्ता असो-नसो, काही नसे तिला अवघड,
सत्तेशी जुळवून घेण्याची सदा तिची धडपड!.

​ताई आमची गोड गोड,
व्यावसायिकतेला तिच्या नाही तोड!
फायद्याच्या भागीदारीचा तिला जमे जुगाड.
ओसाड-उजाड माळरानीही लाभे तिज घबाड,
परीसस्पर्श लाभे ज्यास तिचा, हिरा होई तो दगड!.

ताई आमची गोड गोड,

नातीगोती जपण्याची तिला आवड.

सर्वांच्या गाठीभेटी घेण्यासाठी काढी सवड.

वाद ठेवी बाजूला, सहकार्यावर तिची पकड.

ताईचा हा धोरणीपणा, कामी येई राखण्या गड!

​ताई आमची गोड गोड,

ताईला आहे एकनिष्ठ कार्यकर्त्याची ओढ.

कार्यकर्त्यांनो नका होऊ तत्त्वनिष्ठ, नका होऊ द्वाड!

ताई म्हणेल ती माना पूर्वदिशा, नका करू धरसोड, 

ताईशी रहा एकनिष्ठ, नाहीतर होईल तुमची परवड!

                                                                       संतोबा...

ऐ मेरे दोस्त

 ऐ मेरे दोस्त,

कब तक अंधभक्ति में लीन रहोगे?

कब तक वास्तविकता से दूर भागोगे?

सच का सामना करो, अब भी वक्त है,

खुद को बदलने में भला क्या दिक्कत है?

ऐ मेरे दोस्त,

जिस ज़ालिम हुकूमत की बने हो तुम ढाल,

देखना, एक दिन तुम्हें भी करेगी बेहाल।

झूठ की बुनियाद पर खड़ी है जो सियासत,

एक दिन यक़ीनन उद्ध्वस्त होगी वो रियासत!

ऐ मेरे दोस्त,

क्यों किसी के इशारों पर चल रहे हो?

क्यों औरों की कठपुतली बन रहे हो?

क्यों नफ़रत के बीज तुम बो रहे हो?

क्यों अपनी ही पहचान खो रहे हो?

ये मेरे दोस्त

अपनी सोच को आज़ाद करो,

सत्य का अब आगाज़ करो।

खुद के अधिकारों की बात करो,

कभी खुद का भी सम्मान किया करो।

ऐ मेरे दोस्त,

तर्क और विवेक का मार्ग कभी न छोड़ना,

सत्य और न्याय से कभी मुँह न मोड़ना।

सोचने-समझने की क्षमता कभी न खोना,

ज़मीर बेचकर किसी की गुलामी कभी न करना!

ऐ मेरे दोस्त,

बदलाव को अपनाओ, यही तो शाश्वत है,

तुम किसी से कम नहीं, हम आश्वस्त हैं।

यह जंग तो बस तुम्हारे जज़्बात की है,

तुम्हें कहाँ ज़रूरत किसी हुकूमत की है!

संतोबा...

माझी भूमिका -३.

              स्पष्ट दिसणारा तरीही बहुतेकांना स्वीकारायला जड जाणारा आजचा वर्तमान बाजूला राहू द्या. अगदी दोन-चारशे वर्षे किंवा अडीच-तीन हजार वर्षांपूर्वीच्या मानवी इतिहासावर नजर टाकली, तरी एक अत्यंत दुर्दैवी आणि दुःखद विरोधाभास सतत समोर येतो. तो विरोधाभास म्हणजे, आपल्या समाजाने नेहमीच लोककल्याणाचा आणि समाजसुधारणेचा मार्ग स्वीकारलेल्या संतमहापुरुषांना व विचारवंतांना नाकारले आणि कर्मठ, पाखंडी व ढोंगी लोकांना डोक्यावर घेतले. ज्या ढोंगी प्रवृत्तींनी समाजाला गोड बोलून फसवले, चमत्कारांचे खोटे आभास दाखवून भुलवले आणि लुटले, त्यांना या समाजाने आदराचे स्थान देऊन त्यांचा उदोउदो केला. याउलट, ज्या संतमहापुरुषांनी समाजाला अज्ञानाच्या अंधारातून बाहेर काढण्यासाठी आपले संपूर्ण आयुष्य झिजवले, त्यांच्या वाट्याला मात्र फक्त उपेक्षा, द्वेष आणि अतोनात त्रास आला. सत्य आणि वास्तवाचे वावडे केवळ पाखंडी लोकांनाच नव्हे, तर संपूर्ण समाजालाच असावे असे वाटते. म्हणूनच, जेव्हा जेव्हा या महापुरुषांनी पाखंडी लोकांच्या खोट्या दिखाव्याला आव्हान दिले, तेव्हा समाजाने या विचारवंतांनाच आरोपीच्या पिंजऱ्यात उभे केले. पण या महापुरुषांचे मोठेपण यातच होते की, समाजाने कितीही विरोध केला, तरी त्यांनी समाजप्रबोधनाचा मार्ग कधीही सोडला नाही. लोक निंदा करत राहिले, तरी हे महापुरुष सत्याची, न्यायाची आणि प्रेमाची वाट चालत राहिले. त्यांचे ध्येय वैयक्तिक स्वार्थ नव्हे, तर मानवाचे कल्याण हेच होते.

                दुसऱ्या बाजूला जे पाखंडी लोक होते, ते मुळात अत्यंत सुमार बुद्धीचे होते. त्यांच्याकडे कोणतेही आत्मिक ज्ञान नव्हते, ना समाजाला पुढे नेण्याची दूरदृष्टी होती. त्यांचे संपूर्ण कर्तृत्व केवळ भपका दाखवण्यात आणि लोकांच्या भीतीचा व अज्ञानाचा फायदा घेऊन त्यांची दिशाभूल करण्यात होते. लोकांना लुटून ते स्वतःचे आयुष्य अत्यंत विलासी पद्धतीने जगत होते. अशा वेळी एक विचार मनात नक्की येतो या संत-महापुरुषांकडे तर अफाट बुद्धिमत्ता, शब्दांचे सामर्थ्य आणि लोकसंग्रह करण्याची ताकद होती. त्यांनी मनावर घेतले असते, तर त्यांनाही या पाखंडी लोकांसारखाच फसवणुकीचा किंवा चमत्कारांचा मार्ग पत्करून ऐश्वर्यात जगता आले असते. पण, त्यांनी हा सोपा आणि स्वार्थी मार्ग नाकारला. त्यांनी समाजाचा रोष पत्करला, पण सत्याची पाठ सोडली नाही. आज ते पाखंडी लोक काळऔघात इतिहास जमा झाले आहेत, तर त्रास सहन करणारे संत महापुरुष शतकानुशतके मानवाच्या मनामनात आदराने जिवंत आहेत. स्वार्थाचा पाया तात्पुरता असतो, पण कल्याणाचा पाया चिरंतन असतो. आजच्या आधुनिक काळातही आपण जर स्वतःच्या कुटुंबाचे, मित्रांचे किंवा नातेवाईकांचे निरीक्षण केले, तर एक धक्कादायक वास्तव समोर येते. आजही कुटुंबातील एखादी तरी व्यक्ती कोणत्या ना कोणत्या ढोंगी, भोंदूबाबाच्या नादी लागलेली दिसते. 'तो कुणीतरी दैवी अवतार आहे, तो आपल्याला अडचणीतून बाहेर काढू शकतो किंवा मोक्ष देऊ शकतो' असा ठाम अंधविश्वास त्यांच्या मनात असतो. भोंदूबाबांनी सांगितलेले उपाय,तोडगे करून आपण आपल्या चुकांचे परिमार्जन करू शकतो, या भ्रमात ते जगतात. पुढे पाच-दहा वर्षांत जेव्हा तो बाबा कोणत्या ना कोणत्या गुन्ह्यात अडकतो, तेव्हा त्यांचा भ्रमनिरास तर होतो पण दुर्दैवाने त्यांचा अंधविश्वास संपत नाही. एका बाबाचा पर्दाफाश झाला, की त्याची जागा घेणारा दुसरा भोंदू बाबा बाजारात आधीच तयार असतो आणि ही अंधश्रद्धेची साखळी अशीच सुरू राहते.

                      हा सगळा खेळ मुळात मानवाच्या मानसिक दुर्बलतेवर आणि 'झटपट सुखाच्या' अपेक्षेवर चालतो. माणसाला कष्ट न करता, स्वतःच्या चुकांची जबाबदारी न घेता चमत्काराने संकटांतून मुक्त व्हायचे असते. ढोंगी बाबा याच मानसिकतेचा गैरफायदा घेतात. ते लोकांना आत्मपरीक्षण करायला शिकवत नाहीत, तर त्यांना परावलंबी बनवतात. याउलट, खऱ्या संतांनी माणसाला स्वतःच्या आत डोकावायला शिकवले, कर्म करायला प्रवृत्त केले आणि अंधश्रद्धेऐवजी विवेकाची कास धरायला सांगितली. संतशिरोमणी सावता महाराजांनी "स्वकर्मात व्हावे रत, मोक्ष मिळे हातोहात" या वचनानुसार स्वतः कर्म करून आपल्याला मार्ग दाखवला आहे. हा स्वकर्माचा आणि विवेकाचा मार्ग कठीण व स्वतःला बदलणारा असल्यामुळे सामान्य माणूस त्याकडे पाठ फिरवतो आणि खोट्या आशेचा बाजार मांडणाऱ्या ढोंगी लोकांच्या जाळ्यात सहज अडकतो. जोपर्यंत आपण चमत्कार आणि अंधश्रद्धेच्या या दुष्टचक्रातून बाहेर पडत नाही, तोपर्यंत समाजाची खरी प्रगती होणे अशक्य आहे. ढोंगी, भोंदू आणि भामट्यांच्या नादी लागण्याचा हा प्रकार केवळ अशिक्षित वा अल्पशिक्षित लोकांमध्येच आहे अशातला भाग नाही. उलट उच्चशिक्षित वर्गामध्ये अशा फसवणुकीचे प्रमाण आणि कट्टरता जास्त पाहायला मिळते. विज्ञान आणि शिक्षणाचा प्रसार होऊनही जर आपली मानसिकता बदलणार नसेल, तर आपण केवळ तंत्रज्ञानाने प्रगत होऊ, विचाराने नाही. खऱ्या संतमहापुरुषांच्या विचारांचा सन्मान करणे म्हणजे केवळ त्यांची जयंती साजरी करणे किंवा त्यांच्या मूर्तीची पूजा करणे नव्हे, तर त्यांनी दाखवलेल्या विवेक, सत्य आणि माणुसकीच्या मार्गावर चालणे होय. ज्या दिवशी आपण भोंदूगिरीला नाकारून बुद्धीप्रामाण्यवाद स्वीकारू, त्याच दिवशी या महापुरुषांच्या बलिदानाचे आणि त्यागाचे खऱ्या अर्थाने सार्थक होईल.

                     मी स्वतः माहिती तंत्रज्ञान (IT) क्षेत्रात कार्यरत असल्यामुळे या आधुनिक क्षेत्रातील बहुसंख्य कर्मचाऱ्यांची मानसिकता मी अतिशय जवळून अनुभवली आहे. आज समाजात या क्षेत्राला अफाट प्रतिष्ठा आहे. उच्च शिक्षण आणि तांत्रिक कौशल्यांच्या जोरावर हा तरुण वर्ग गलेलठ्ठ पगार कमवतोय, आर्थिक स्थैर्य उपभोगतोय. पण या झगमगाटामागे त्यांची एक अत्यंत उद्वेगजनक बाजू लपलेली आहे. तांत्रिकदृष्ट्या सक्षम असणारा हा वर्ग सामाजिक आणि राजकीय दृष्ट्या कमालीचा अपरिपक्व आहे. आर्थिक स्थैर्यामुळे त्यांना सुख-सुविधांचे एक ‘प्रिव्हिलेज’ मिळाले आहे. त्यामुळेच, समाजातील दाहक वास्तव, सर्वसामान्यांचे प्रश्न आणि तळागाळातील संघर्ष याच्याशी त्यांचे काही देणेघेणे उरलेले नाही. स्वतःच्या वातानुकूलित, सुखवस्तू चौकटीत सुरक्षित राहून संकुचित जगण्यातच ते धन्यता मानतात. याच आर्थिक संपन्नतेतून आणि सामाजिक अलिप्ततेतून त्यांच्यामध्ये 'सिव्हिक सेन्स' आणि सामाजिक जबाबदारीचा प्रचंड अभाव निर्माण झाला आहे. तंत्रज्ञानाचा विचार करताना तर्कशुद्ध बुद्धी वापरणारे हेच उच्चशिक्षित लोक जेव्हा सामाजिक किंवा धार्मिक बाबींचा प्रश्न येतो, तेव्हा फसव्या प्रचारतंत्राला सहज बळी पडतात आणि कसलीही शहानिशा न करता अंधभक्तीच्या आहारी जातात. जेव्हा कधी मी अशा विषयांवर त्यांच्याशी चर्चा करण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा मी आपसूकच एकटा पडतो. मी जे बोलतोय ते सत्य आणि वास्तव आहे, याची जाणीव आतून त्यांनाही असते पण त्यांच्या डोळ्यांवर जाणीवपूर्वक पसरवलेल्या भ्रमाचा पडदा इतका गडद असतो की, ते सत्य स्वीकारण्याचे धाडस त्यांच्यात नसते. परिणामी, ते वैयक्तिक पातळीवर निरुत्तर झाले की, झुंडशाही करून माझी खिल्ली उडवू लागतात. अर्थात, त्यांच्या या खिल्ली उडवण्याने मी कधीही मागे हटत नाही. मी आता शक्यतो अशा लोकांसोबतचे वादविवाद आणि वादाचे विषय टाळतो. कारण हे लोक आता केवळ 'अंधभक्त' राहिले नसून त्यांचे रूपांतर वैचारिक 'झोंबी'मध्ये झाले आहे, जे स्वतःच्या बुद्धीने विचार करत नाहीत आणि आता काही झाले तरी ते बदलणार नाहीत. मला माझी ऊर्जा अशा निरर्थक वादात वाया घालवायची नाही. मला केवळ एखाद्या व्यक्तीपुरता 'सिलेक्टिव्ह' नव्हे, तर संपूर्ण समाजाची विचारसरणी बदलणारा एक मोठा 'कलेक्टिव्ह' बदल घडवण्यासाठी काम करायचे आहे.

             शेवटी एक गोष्ट मी नम्रपणे कबूल करतो की, या एवढ्या मोठ्या जगात माझी स्वतःची स्वतंत्र अशी काहीच मोठी ओळख नाही, मी खरंतर कोणीच नाही. पण ज्यांच्यामुळे आज मी शिक्षण घेऊन स्वतःच्या पायावर उभा राहिलो आहे, ज्यांच्यामुळे मला जी काही थोडीफार सामाजिक दृष्टी लाभली आहे आणि विवेकवादी विचार करण्याची बुद्धी मिळाली आहे, त्यामध्ये मला घडवणाऱ्या अनेक थोर समाजसुधारकांच्या विचारांचा आणि त्यांच्या त्यागमय कार्याचा निश्चितपणे खूप मोठा वाटा आहे. मी त्यांच्या या वैचारिक ऋणात कायम राहू इच्छितो. संत तुकाराम महाराज आपल्या एका अभंगात अत्यंत हक्काने आणि अधिकारवाणीने पांडुरंगाला म्हणतात-

झड मारोनियां बैसलों पंगती । उठवितां फजिती दातयाची ॥१॥

काय तें उचित तुम्हां कां न कळे । कां हो झांका डोळे पांडुरंगा ॥ध्रु.॥

घेईन इच्छेचें मागोनि सकळ । नाहीं नव्हे काळ बोलायाचा ॥२॥

तुका म्हणे जालों गगनाधिकारी । नाहीं लोक परी लाज देवा ॥३॥

तुकोबा ज्याप्रमाणे देवाच्या भक्तीच्या आणि कृपेच्या पंगतीत हट्टाने ठाण मांडून बसले आणि त्यांनी आपला अधिकार मिळवला, अगदी त्याच न्यायाने, मी स्वतः कोणीच नसलो तरी, या थोर विचारवंतांच्या आणि समाजसुधारकांच्या 'लोकहिताच्या कार्याच्या पंगतीला' हट्टाने बसण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करणार आहे. भोवताली वैचारिक अंधार कितीही गडद असला, लोक खिल्ली उडवत असले किंवा मला एकटे पाडत असले, तरी या महापुरुषांनी दिलेल्या विवेकाचा दिवा हातात धरून मी सत्याची आणि न्यायाची वाट चालत राहीन. ही पंगत समाज परिवर्तनाची आहे, माणुसकीची आहे आणि एकदा या पंगतीत स्थान मिळवल्यावर आता मागे हटण्याचा प्रश्नच उरत नाही. हाच सत्याचा, न्यायाचा वारसा पुढे नेणे आणि समाजात कलेक्टिव्ह बदल घडवणे, हेच आता माझ्या जगण्याचे ध्येय असेल.                         

                                                                                            संतोबा...

द फायनल एन्काऊंटर

                        माणुसकीला काळीमा फासणाऱ्या घटना घडल्यानंतर समाजात त्या गुन्हेगाराबद्दल तीव्र रोष निर्माण होऊन आरोपीचा एन्काऊंटर करण्याची, भर चौकात फाशी देण्याची, त्याचे हातपाय तोडण्याची, त्याला दगडाने ठेचून मारण्याची मागणी केली जाते. गुन्हे रोजच घडत असतात पण विशेषतः निर्घृण खून, पाशवी बलात्कारासारख्या घटना जिथे पीडित अगदीच निष्पाप आणि गुन्हेगार क्रूरकर्मा असतो, ज्या गुन्ह्याला पूर्वीच्या वादाची बिलकूल पार्श्वभूमी नसते आणि गुन्हेगाराची कृती अन् विकृती स्पष्ट सिद्ध होते अशा वेळी गुन्हेगाराचा एन्काऊंटर करून तात्काळ न्यायाची अपेक्षा केली जाते. प्राप्त परिस्थितीत लोकांचा आरोपीवरचा राग हा नैसर्गिक असतो, पण त्यावर आधारित तात्काळ न्याय हा अतिधोकादायक ठरू शकतो. इतिहासात दगडफेक, सार्वजनिक फाशी, हातपाय तोडणे यासारख्या क्रूर शिक्षांचा वापर झाला आहे आणि त्यात काही वेळा निर्दोष लोक मारले गेले आहेत, तर अनेकदा राजकीय विरोधकांना संपवले गेले आहे. त्यामुळे एन्काऊंटर एकदा सामान्य झाला की, त्याचा वापर प्रतिस्पर्ध्यांना संपवण्यासाठी, सुपारीबाज गुन्हेगारांना मारून त्या गुन्ह्यातील मुख्य सूत्रधारांना वाचवण्यासाठी किंवा मोठ्या गुन्ह्यातील आरोपींना पकडण्यात अपयश आल्यानंतर कोणाला तरी बळीचा बकरा बनवून आपले अपयश लपवण्यासाठी केला जाऊ शकतो. त्यामुळे तात्काळ न्याय करायची ही पद्धत नियोजित अन्याय करायला वापरली जाणार नाही, याची खात्री कोणीच देऊ शकणार नाही.

                                 एखादा गंभीर गुन्हा घडल्यानंतर समाजात तात्काळ 'एन्काऊंटर'ची मागणी केली जाते, तेव्हा त्यामागे केवळ गुन्हेगाराबद्दलचा तीव्र संताप हेच एकमेव कारण नसते. त्यापेक्षाही, आपली प्रचलित कायदेशीर प्रक्रिया गुन्हेगाराला वेळीच आणि कठोर शिक्षा देऊ शकणार नाही, ही भीती त्यामागे अधिक असते. गुन्हेगार कायद्यातील पळवाटा शोधून स्वतःची सुटका करून घेईल आणि हा खटला वर्षानुवर्षे रेंगाळत राहील, अशी रास्त शंका सर्वसामान्यांच्या मनात असते.नॅशनल ज्युडिशिअल डेटा ग्रिड (NJDG) नुसार, डिसेंबर २०२५ पर्यंत देशातील जिल्हा आणि निम्न न्यायालयांत सुमारे ४.७६ कोटी प्रकरणे प्रलंबित आहेत. उच्च न्यायालयांत सुमारे ६३.६६ लाख आणि सर्वोच्च न्यायालयात ९२,१००+ प्रकरणे प्रलंबित आहेत. एकूण पाच कोटींवर प्रकरणे प्रलंबित असल्याने "Justice delayed is justice denied" अर्थात 'विलंबित न्याय हा अन्यायासारखाच असतो. हे मार्टिन ल्यूथर किंग ज्युनियर यांचे हे वाक्य या परिस्थितीत तंतोतंत लागू पडते. बऱ्याचदा न्यायालयाकडून केवळ 'तारीख पे तारीख' मिळत राहिल्याने पीडित व्यक्तीला आयुष्यभर न्यायालयाचे उंबरठे झिजवावे लागतात, शिवाय उंबरठे झिजवूनही करून न्याय मिळेलच याची खात्री नसते. आणि समजा न्याय मिळाला तरी या प्रदीर्घ कायदेशीर लढाईत पीडित कुटुंबांचे व्यवस्थेकडून एवढे मानसिक, शारीरिक आणि आर्थिक शोषण झालेले असते कि हा विलंबाने मिळालेला न्याय त्यांच्या जखमेवर मीठ चोळणारा ठरतो. अशावेळी शहाण्याने कोर्टाची पायरी चढू नये असे म्हणतात त्याचा प्रत्यय आल्याशिवाय रहात नाही. दुसरीकडे, तारीख पे तारीखमुळे खटला रेंगाळल्याचा थेट फायदा गुन्हेगारांना मिळतो. ते जामिनावर मोकळे फिरतात, साक्षीदारांना धमकावतात किंवा पुरावे नष्ट करतात. काळाच्या ओघात महत्त्वाची कागदपत्रे गहाळ होणे किंवा साक्षीदार फितूर होणे यामुळे सरकारी पक्षाची बाजू कमकुवत होते. या संपूर्ण विदारक वास्तवाची जाणीव जनतेला असल्यामुळेच, न्यायव्यवस्थेतील वेळेवर न्याय मिळण्याचा अविश्वास आणि पोलिसांच्या कार्यक्षमतेविषयीची शंका यातूनच 'तातडीचा न्याय' म्हणून 'एन्काऊंटर'सारख्या शॉर्टकटची मागणी समाज करताना दिसतो.

                              जेव्हा एखाद्या गंभीर गुन्ह्यानंतर समाजात संतापाची लाट उसळते आणि 'एन्काऊंटर'ची मागणी जोर धरू लागते, तेव्हा लोकभावनेच्या भरात पकडलेला आरोपी हाच खरा गुन्हेगार आहे असे गृहीत धरले जाते. हे असे गृहीत धरणे फार धोकादायक असू शकते कारण प्रत्यक्षात त्या आरोपीला केवळ अडकवले असण्याची, गुन्ह्याचा मुख्य सूत्रधार वेगळाच असण्याची किंवा इतर सहआरोपी मोकळे फिरत असण्याची शक्यता असू शकते याचा सारासार विचार केला जात नाही. अशा वेळी लोकांना त्यांच्या हतबलतेतून निर्माण झालेल्या असुरक्षिततेवर 'एन्काऊंटर' हा एक भावनिक रामबाण उपाय वाटू लागतो. एन्काउंटरमुळे पोलीस, समाज आणि राजकारणी या सर्वांनाच आपापल्या परीने तात्कालिक फायदे मिळतात. पोलिसांच्या दृष्टीने विचार केल्यास, जागेवरच न्याय दिल्यामुळे समाजात त्यांची हिरोची प्रतिमा तयार होते, त्याशिवाय त्यांना साक्षीदार, पुरावे शोधणे यांसारख्या क्लिष्ट कामांमधून सहज मुक्ती मिळते. दुसरीकडे, न्यायालयातील दीर्घ कायदेशीर प्रक्रियेला कंटाळलेल्या समाजात गुन्हेगाराला लगेच शिक्षा मिळाल्याने पीडितांना न्याय मिळाल्याची एक तात्कालिक समाधानाची भावना निर्माण होते. या संपूर्ण प्रक्रियेचा सर्वाधिक फायदा सत्ताधाऱ्यांना होतो. गुन्हेगारांचा तात्काळ खात्मा करून ते स्वतःची प्रतिमा उजळवण्याचा प्रयत्न करतात, अशी प्रतिमा त्यांना निवडणुकीत मते मिळवण्यासाठी अत्यंत फायदेशीर ठरते. कायदा -सुव्यवस्था राखण्यात अपयशी ठरलेले सरकार अशा एन्काउंटरचा वापर करून महागाई, बेरोजगारी यांसारख्या मूळ मुद्द्यांवरून जनतेचे लक्ष सहज भरकटवू शकते. लोकभावनेचा आणि न्यायालयीन विलंबाच्या त्रुटीचा फायदा घेत "आम्ही जागेवरच न्याय केला" असा प्रचार करून सरकार आपल्या कार्यक्षमतेचा देखावा करते. एकदा का एन्काऊंटरला समाज मान्यता मिळाली कि एन्काऊंटर सत्ताधाऱ्यांसाठी आपले अपयश लपवणारे ब्रम्हास्र ठरू शकते. ज्याद्वारे सरकारविरोधी बोलणारे आंदोलक, विरोधक किंवा सामाजिक कार्यकर्ते यांना 'गुन्हेगार' ठरवून पोलिसांच्या माध्यमातून त्यांचा आवाज दाबू शकतात. इतकेच नव्हे तर, राजकारण्यांशी साटेलोटे असलेला एखादा गुन्हेगार जेव्हा स्वतः सत्ताधाऱ्यांसाठी डोकेदुखी ठरतो तेव्हा एन्काउंटरच्या नावाखाली त्याला कायमचे शांत करून स्वतःचे गुन्हे आणि पुरावे नष्ट करण्याची मोठी संधी सत्ताधाऱ्यांना मिळते.

                           लोकशाही व्यवस्थेत पोलिसांचे मुख्य कर्तव्य गुन्ह्याचा तपास करणे, पुरावे गोळा करणे आणि आरोपीला अटक करून न्यायालयासमोर हजर करणे हे आहे. शिक्षा सुनावण्याचा अंतिम अधिकार केवळ न्यायव्यवस्थेला आहे. शासन, प्रशासन आणि न्यायव्यवस्थेने केवळ लोकभावनेला बळी न पडता कायद्याच्या चौकटीत राहून सखोल चौकशी करणे अपेक्षित असते. याउलट, दबावाखाली येऊन जेव्हा यंत्रणा प्रचंड घाईगडबडीत निर्णय घेते, तेव्हा "Justice hurried is justice buried" म्हणजेच 'घाईतील न्याय हा न्यायाचे दफन करणारा ठरतो', या दुसऱ्या म्हणीचा प्रत्यय येतो. कारण अशा घाईत महत्त्वाचे दुवे सुटून निरपराध व्यक्तीला शिक्षा होण्याचा आणि मूळ दोषी सुटण्याचा मोठा धोका निर्माण होतो. आरोपीला आपली बाजू मांडण्याची किंवा न्यायव्यवस्थेला खऱ्या सूत्रधारापर्यंत पोहोचण्याची पुरेशी संधीच मिळत नाही. परिणामी, केवळ वरवरच्या पुराव्यांवरून आणि जनक्षोभ शांत करण्यासाठी घाईघाईने दिलेला निर्णय एकप्रकारे न्यायव्यवस्थेचाच खून करणारा ठरतो. अनेकदा खोट्या प्रकरणांमध्ये निरपराधांना अडकवण्याची शक्यता नाकारता येत नसल्यामुळेच, न्यायालयाने सर्व पुराव्यांची काटेकोर छाननी करणे कायद्यानुसार बंधनकारक असते. पोलिसांनी कायदा हातात घेऊन आरोपीला तात्काळ शिक्षा देण्याच्या या संशयास्पद एन्काऊंटर पद्धतीला भावनिक झालेला सर्वसामान्य समाज जरी न्याय समजू लागला, तरी यामुळे गुन्ह्यातील मुख्य सूत्रधार आणि पडद्यामागचे चेहरे कायमचे सुरक्षित राहतात. येथे आरोपीचे  समर्थन करण्याचा प्रश्नच येत नाही. न्यायालयाने संपूर्ण तपास करून, गुन्ह्याची मूळ प्रेरणा शोधून, मुख्य सूत्रधारांसह सर्व गुन्हेगारांना जास्त विलंब न लावता कठोरात कठोर शिक्षा द्यावी हाच मुख्य उद्देश आहे. सर्व साक्षी पुरावे तपासून दिलेला न्याय हाच खरा आणि शाश्वत न्याय आहे. याउलट, आपण कायदेशीर प्रक्रियेला डावलून परस्पर गोळ्या घालत सुटलो, तर समाजात कायद्याचे भय उरणार नाही आणि संपूर्ण देशात अराजकता माजेल, जिथे शक्तिशाली लोक स्वतःच कायदा हातात घेतील. महत्त्वाचे म्हणजे, ज्याच्यावर केवळ आरोप होता अशा आरोपीचा चकमकीत अंत झाल्यामुळे या गुन्ह्यामागील मूळ सूत्रधार शोधण्याचे सर्व मार्ग आता कायमचे बंद होतील. बऱ्याचदा पडद्यामागच्या मोठ्या प्रस्थापितांना वाचवण्यासाठी अशा लहान प्याद्यांचा बळी दिला जातो, ज्यामुळे मूळ कटाचा तपास तिथेच थांबतो आणि खरे गुन्हेगार मोकाट राहतात. येथे समाज म्हणून आपण एक गोष्ट विसरता कामा नये की, आज जो गुन्हेगार आहे असं सरकार किंवा यंत्रणा म्हणतेय, उद्या तेच नियम आणि तीच पद्धत कोणावरही अगदी तुमच्या-आमच्यावरही लागू होऊ शकते. पुरावा न बघता आणि कोर्टाला न जुमानता थेट जागेवरच संपवण्याची धोकादायक सवय जर पोलिसांना लागली, तर या अमर्याद अधिकारांचा वापर भविष्यात कोणाविरुद्धही केला जाऊ शकतो, अगदी तुमच्यावरसुद्धा!.

                                 पोलिस यंत्रणा आणि न्यायव्यवस्था यांचे मुख्य उद्दिष्ट समाजात कायदा व सुव्यवस्था राखणे, सर्वसामान्य लोकांच्या मूलभूत हक्कांचे रक्षण करणे आहे. कायद्याचा हेतू कोणावर सूड उगवणे नसून समाजात स्थैर्य राखणे हाच आहे. एखादा गुन्हा घडल्यास कठोर शिक्षा करून समाजात धाक निर्माण केला जातो, जेणेकरून भविष्यात कोणीही पुन्हा तसे कृत्य करण्याचे धाडस करणार नाही. परंतु जर एखादा सौम्य गुन्हा अजाणतेपणी घडला असेल किंवा गुन्हेगाराला पश्चात्ताप होत असेल, तर त्याचे समुपदेशन करून व त्याला सुधारून एक चांगला नागरिक बनवण्याचा प्रयत्न केला जातो , जेणेकरून शिक्षा भोगल्यानंतर त्याला समाजात सन्मानाने वागण्याची संधी मिळू शकेल. गुन्हेगार नष्ट करण्यापेक्षा गुन्हेगारी प्रवृत्ती नष्ट करणे महत्वाचे आहे. गुन्हे घडल्यानंतर आरोपींना कठोर शिक्षा देण्याबरोबरच , 'गुन्हा घडणारच नाही' अशी व्यवस्था निर्माण करण्याकडे समाज आणि शासनाने अधिक लक्ष केंद्रित करायला हवे. गुन्हेगारी प्रवृत्तीला वेळीच पायबंद घालण्यासाठी सक्षम कायदा व्यवस्था, शिक्षण, नैतिक मूल्यांची जपणूक आणि सामाजिक सुरक्षा यांवर भर देणे गरजेचे आहे. आपली संपूर्ण पोलीस आणि कायदेशीर यंत्रणा आतून सक्षम, कार्यक्षम, गतिमान आणि पारदर्शक बनवणे हाच यावरचा एकमेव शाश्वत मार्ग आहे. सोबत बलात्कार , बालालैंगिक गुन्ह्यासाठी जलदगती न्यायालयांची संख्या वाढवणे. गरज आहे ती पोलीस प्रशासनाला आधुनिक तंत्रज्ञान, फॉरेन्सिक विज्ञानाची प्रगत संसाधने आणि पुरेशा मनुष्यबळाने सज्ज करण्याची, जेणेकरून गुन्हे रोखता येतील आणि घडलेल्या गुन्ह्याचा तपास तातडीने पूर्ण होऊन कोणतीही केस न्यायालयात वर्षानुवर्षे रेंगाळत न पडता एका निश्चित कालमर्यादेत निकाली निघेल. याशिवाय आपली पोलीस यंत्रणा आणि न्यायव्यवस्था स्वायत्त आणि निष्पक्ष असावी, त्यामध्ये कोणाला हस्तक्षेप, ढवळाढवळ करून केसवर विपरित परिणाम करता येणार नाही याची काळजी घेतली पाहिजे. चौकशी आणि न्यायदानाचे काम निष्पक्षपणे करायला हवे मग आरोपी सामान्य नागरिक असो वा एखादा बलाढ्य राजकारणी, बडा उद्योगपती असो वा वजनदार व्यक्ती, कायद्याची अंमलबजावणी प्रत्येकावर सारख्याच निःपक्षपातीपणे केली पाहिजे. गुन्हेगाराचा चेहरा, त्याचा धर्म, जात, पैसा किंवा राजकीय वशिला न पाहता त्याला कायद्यानुसार तत्काळ आणि निश्चित शिक्षा दिली जावी. यामुळे सर्वसामान्यांच्या मनात पोलीस यंत्रणा आणि न्यायालयाबद्दलचा ढासळलेला विश्वास पुन्हा भक्कमपणे प्रस्थापित होईल आणि एन्काऊंटरसारख्या धोकादायक शॉर्टकटच्या मागणीची गरजच उरणार नाही

                                                                                                        संतोबा...