मानवी समाजात अनादी काळापासून सातत्याने कोणत्या ना कोणत्या राजकीय नेत्याचा, धार्मिक गुरूचा किंवा सामाजिक लोकनायकाचा उदय होत असतो. अनिश्चितता, भीती आणि अस्वस्थतेने ग्रासलेला सामान्य माणूस या नायकामध्ये आपला 'तारणहार' पाहू लागतो. लोक त्यांच्या सर्व अपेक्षा आणि स्वप्ने ही व्यक्ती पूर्ण करेल या आशेने त्या व्यक्तीला सर्वशक्तिमान व देवतुल्य मानतात. माणसाच्या भीती आणि लालसेचा फायदा घेत पाखंडी लोक अलौकिक यशाची खोटी आमिषे दाखवतात. कठोर परिश्रमानेही प्राप्त होण्याची शाश्वती नसलेल्या गोष्टी सहज मिळवून देण्याचे आश्वासन ते देतात. यासाठी ते आपल्या प्रभावी वाणीचा, आत्मविश्वासाचा आणि अध्यात्माचा मुखवटा वापरून माणसाचा विवेक आणि तर्क नष्ट करतात आणि बघता बघता त्याच्याभोवती निष्ठावंत अनुयायांचे विशाल वलय निर्माण होते. काळाच्या ओघात जेव्हा सत्तेची, संपत्तीची किंवा अमर्याद अधिकारांची धुंदी चढते, तेव्हा त्या तथाकथित नायकाचा खरा चेहरा उघडा पडू लागतो. त्याचे नैतिक अधःपतन, गुन्हे किंवा त्याच्या मर्यादा जगासमोर येतात आणि ज्याला कालपर्यंत सर्वशक्तिमान समजले जात होते, तो केवळ कोणाच्या तरी हातचे बाहुले होता हे लक्षात येते. त्याचा खरा चेहरा उघड झाला किंवा गुन्हे सिद्ध झाले, तरीही त्याचे काही अनुयायी सत्याकडे साफ दुर्लक्ष करतात आणि आंधळेपणाने त्या नेत्याच्या पाठीशी उभे राहतात. "आपण ज्याला सर्वस्व दिले तो चुकीचा होता" हे स्वीकारणे म्हणजे स्वतःचा पराभव मान्य करण्यासारखे असते. म्हणूनच, स्वतःचा अहंकार जतन करण्यासाठी हे लोक आरोपांना 'कटकारस्थान' ठरवून अंधभक्तीचा मार्ग सोडत नाहीत. तर काही अनुयायी त्या जुन्या नेत्यामुळे, गुरुमुळे निर्माण झालेली वैचारिक व भावनिक पोकळी भरून काढण्यासाठी तात्काळ दुसऱ्या एखाद्या नव्या नेत्याचा, गुरूचा किंवा विचारसरणीचा शोध सुरू करतात. पुन्हा एकदा निष्ठा, अंधविश्वास व अटळ भ्रमनिरासाचा हाच खेळ नव्याने सुरू होतो.
या पाखंडी लोकांना केवळ अशिक्षित, असहाय्य आणि गरीब लोकच बळी पडत नाहीत, तर उच्चशिक्षित, श्रीमंत आणि सर्व काही सुरळीत असलेला प्रस्थापित उच्चभ्रू वर्गही तसेच गुन्हेगारी वर्गही बळी पडतो. गोरगरिबांचा जराही कळवळा नसलेला, सत्कार्यासाठी एक कवडीही न खर्च करणारा, सोयरिकीचा संबंध इज्जतीशी जोडणारा आणि समाजात आपल्या मोठेपणाचा तोरा मिरवणारा हा उच्चभ्रूवर्ग या पाखंडी भोंदूबाबाची मनोभावे सेवा करताना स्वतःची तनमनधनाची तिजोरी स्वखुशीने खुली करतो. सर्वकाही असूनही उच्चभ्रू वर्ग भोंदू बाबांच्या जाळ्यात अडकतो कारण अफाट संपत्ती किंवा सत्ता ही माणसाला भीती, आजारपण आणि भविष्याची अनिश्चितता यांपासून पूर्ण संरक्षण देऊ शकत नाही. उच्च पद, सत्ता आणि संपत्ती असलेल्या वर्गात 'हे सर्व टिकवून ठेवणे' आणि 'यातून काही वाईट तर घडणार नाही ना?' ही भीती सर्वसामान्य माणसापेक्षाही तीव्र असते. राजकारणातील पदे, सनदी अधिकाऱ्यांच्या बदल्या किंवा कारवाया, आणि उद्योगांतील मोठे नुकसान यांमुळे त्यांच्यावर सतत मानसिक दडपण असते. बाहेरून अत्यंत वैभवशाली दिसणाऱ्या या लोकांच्या वैयक्तिक आयुष्यात तीव्र कौटुंबिक कलह, मुलांचे प्रश्न, दुर्धर आजार किंवा मानसिक अस्वस्थता असू शकते. ज्या गोष्टी ते सोबतच्या लोकांसोबत उघड करू शकत नाहीत, त्या सोडवण्यासाठी ते गुप्त 'उपाय' देणाऱ्या भोंदूंकडे वळतात. प्रतिस्पर्ध्याला मागे टाकण्यासाठी, अधिक मोठी पदे मिळवण्यासाठी किंवा राजकारणात विजय मिळवण्यासाठी अनेकदा चमत्कारी उपायांचा शॉर्टकट शोधला जातो. "कोणीतरी करणी केली आहे" किंवा "गृहदोष आहे" अशा अंधश्रद्धांवर विश्वास ठेवून हे लोक उपायांच्या शोधात भोंदूबाबांकडे निघतात. याचा फायदा घेऊन भोंदू पाखंडी अशा लोकांना विश्वासात घेतात आणि त्यांचे आर्थिक व मानसिक शोषण करतात.असे भोंदू बाबा स्वतःभोवती एक गुप्ततेचे आणि 'मोठ्या लोकांचा पाठिंबा असल्याचे' वलय निर्माण करतात. "येथे फक्त उच्चभ्रू लोकच येतात" असा आभास निर्माण केल्यामुळे, या वर्गातील लोकांना तिथे जाण्यात एक प्रकारची मानसिक प्रतिष्ठा वाटू लागते. एखाद्या प्रभावशाली कुटुंबातील व्यक्तीने अशा ठिकाणी विश्वास ठेवला, की त्यांच्या संपर्कातील इतर राजकारणी किंवा अधिकाऱ्यांचे कुटुंबीयही "त्यांचा अनुभव चांगला आहे" या आधारावर तिथे जाऊ लागतात आणि भोंदू बाबांची भरभराट होऊ लागते.
अंधश्रद्धा आणि भोंदूगिरीच्या जाळ्यात सर्वात आधी सहज अडकणारा वर्ग म्हणजे हातावर पोट असलेला, रोज कमवून खाणारा कष्टकरी व मजूर वर्ग. या वर्गाचे संपूर्ण आयुष्य दैनंदिन अस्तित्वाच्या भीषण लढाईवर आधारलेले असते. भविष्याची अनिश्चितता, वैयक्तिक आयुष्यातील अपयश आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांचा भार यामुळे आतून पूर्णपणे खचलेला हा माणूस जेव्हा हतबल होतो, तेव्हा तो अंधारातून बाहेर पडण्यासाठी आधार शोधू लागतो. याच अगतिकतेचा फायदा घेऊन प्रत्येक समस्येवर रामबाण उपाय असण्याचा किंवा आजार बरा करण्याचा दावा करणाऱ्या भोंदू बाबांच्या आमिषांना हा वर्ग बळी पडतो. रोजच्या संघर्षातून निर्माण होणारी अस्वस्थता माणसाला मानसिकदृष्ट्या कमकुवत करते. वास्तवात जगण्याचा कोणताही ठोस आधार न दिसल्याने तो नकळत चमत्कारांवर विश्वास ठेवू लागतो. गरिबीमुळे अल्पशिक्षित राहिल्याने आणि वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव असल्याने, वर्षानुवर्षे चालत आलेल्या अंधश्रद्धांवर त्यांचा सहज विश्वास बसतो. सावकारी कर्ज व दारिद्र्यातून बाहेर पडण्यासाठी "रातोरात नशीब बदलेल" असे खोटे आश्वासन देणाऱ्याला हा वर्ग आपला अंतिम तारणहार मानतो. थोडक्यात, अज्ञान, दारिद्र्य आणि हतबलता हे तीन घटक कष्टकरी वर्गाला या भोंदू बाबांचे आपसूकच गिऱ्हाईक बनवतात. या शोषणाला आणखी खतपाणी घालते ती आपली तुटपुंजी आरोग्य व्यवस्था. कुटुंबात कुणी आजारी पडल्यास किंवा अपघात झाल्यास खासगी रुग्णालयांचा अफाट खर्च या वर्गाच्या आवाक्याबाहेरचा असतो. शासकीय आरोग्य व्यवस्थेतील मर्यादांमुळे हताश झालेला माणूस मग स्वस्त उपायांच्या शोधात निघतो. जेव्हा एखादा भोंदू बाबा अंगारा-धुपारा किंवा नवसाने आजार बरा करण्याचा पोकळ दावा करतो, तेव्हा नाईलाजाने हा वर्ग त्या भोंदूगिरीलाच आपला शेवटचा मार्ग मानतो.याशिवाय, गरिबीमुळे समाजात सतत होणारी अवहेलना आणि उपेक्षा यांमुळे मानसिक आधाराच्या शोधात असलेला हा माणूस जेव्हा बाबांच्या दरबारात जातो, तेव्हा तिथे मिळणारा खोटा दिलासा त्याला तात्पुरती शांती देतो. एकाचे पाहून दुसराही त्याच मार्गावर जातो आणि यातूनच संपूर्ण वस्तीत किंवा समाजात अशा ठिकाणी धाव घेण्याची दुर्दैवी साखळी तयार होते. हा वर्ग स्वेच्छेने नव्हे, तर भीषण दारिद्र्य, आरोग्य व्यवस्थेचे अपयश आणि अनिश्चित भविष्याच्या भीतीपोटी या भोंदू पाखंडींच्या जाळ्यात ढकलला जातो.
अट्टल गुन्हेगार आणि वाममार्गाने अमाप पैसा कमावणारे लोक भोंदू बाबाच्या आहारी जाण्यामागे प्रामुख्याने त्यांची आंतरिक अस्वस्थता, भीती आणि परस्पर स्वार्थी हितसंबंध कारणीभूत असतात. गैरव्यवहारातून उभे केलेले साम्राज्य आणि ते टिकवण्यासाठी करावी लागणारी सततची धडपड ही माणसाला आतून कुरतडत राहते. बाहेरून सर्व काही मिळवल्याचा भास होत असला, तरी भूतकाळात केलेल्या एखाद्या अपराधाची बोच मनात कायम जिवंत असते. भौतिक सुखांचा डोंगर समोर असूनही आत्म्याची शांती हरवलेली असते. या आंतरिक अस्वस्थतेतून सुटका मिळवण्यासाठी ते मानसिक आधाराच्या शोधात या भोंदू बाबांकडे धाव घेतात. कोणताही गुन्हा केल्यानंतर पकडले जाण्याची, पोलिसांची, न्यायालयाची किंवा प्रतिस्पर्धी गँगकडून जीवे मारण्याची सतत टांगती तलवार त्यांच्या डोक्यावर असते. या अतोनात भीतीतून सुटका हवी असल्याने ते भोंदू बाबांकडे जातात. हे बाबा तंत्र-मंत्र, गंडे-दोरे किंवा पूजा-विधीच्या माध्यमातून संकटांपासून आणि पोलिसांपासून पूर्ण संरक्षणाचे खोटे आश्वासन देतात, ज्यामुळे गुन्हेगारांना संरक्षणाचा एक खोटा आभास मिळतो. तसेच गुन्हेगारांचे आयुष्य पूर्णपणे अनिश्चित असते. पुढील गुन्हेगारी डाव किंवा कृत्य यशस्वी होईल की नाही, याची कोणतीही शाश्वती नसल्यामुळे ते झटपट यश आणि सुरक्षेसाठी अंधश्रद्धेचा मार्ग निवडतात. बाबांकडून मिळणारे तथाकथित 'कवच' किंवा 'आशीर्वाद' त्यांना एक खोटा आत्मविश्वास देतात. सततच्या हिंसक कृत्यांमुळे निर्माण झालेली तीव्र अपराधीपणाची भावना शमवण्यासाठी आणि पापमुक्तीसाठी हे बाबा सोपे मार्ग दाखवतात. काही होम-हवन, बळी देणे किंवा मोठा नजराणा अर्पण करून आपण पापापासून मुक्त झालो, असा भ्रम गुन्हेगारांच्या मनात निर्माण केला जातो.
थोडक्यात समाजातील सर्व स्तरांतील, वर्गांतील आणि सर्व प्रवृत्तींचे लोक अशा भोंदूबाबांच्या नादी लागताना दिसतात. आत्मिक मनशांती हे सर्व स्तरांतील लोकांचे भोंदूबाबांच्या नादी लागण्याचे मुख्य कारण आहे. मानसिक सुख-शांतीच्या आणि सोप्या उपायांच्या शोधात माणूस भोंदूबाबांच्या आश्रयाला जातो. भोंदूगिरीचा हा संपूर्ण व्यापार मानवी मनातील अपराधीपणाच्या भावनेवर उभारलेला असतो. प्रत्येक माणसाच्या मनात कधी ना कधी स्वतःच्या चुकांबद्दल किंवा अपयशाबद्दल एक सुप्त अपराधीपणाची भावना असते. भोंदूबाबा नेमक्या याच भावनेला खतपाणी घालतात आणि त्यानंतर विविध प्रकारची सेवा, कर्मकांड व दानाच्या माध्यमातून हा अपराधीपणा दूर करण्याचा मार्ग दाखवतात. दानाने पाप धुतले जाईल किंवा अमूक कर्मकांडाने घरातील संकट टळेल, असा बनाव रचून माणसाला तात्पुरत्या मानसिक समाधानाचा भ्रम दिला जातो. हा भ्रम इतका प्रभावी असतो की, माणसाला आपली आर्थिक व मानसिक पिळवणूक होत आहे याचे भानही राहत नाही आणि तो अधिकाधिक या जाळ्यात अडकत जातो. हा भ्रम क्षणिक असतो. जसे नशा केल्यावर माणसाला सर्व दुःख दूर झाल्याचा भास होतो, तसेच हे कर्मकांड ही एक नशा असते. म्हणूनच या चक्रव्यूहात फसायचे नसेल, तर मानसिक स्वास्थ्य गमावणाऱ्या गोष्टी आपण करू नयेत. सत्ता आणि संपत्तीचा अमर्याद हव्यास माणसाला वाममार्ग, गुन्हेगारी, लुबाडणूक आणि फसवणुकीचा आधार घ्यायला भाग पाडतो. या मार्गाने तो सत्ता आणि संपत्ती कमावतोही पण आयुष्यातील सर्वात मौल्यवान गोष्टी मनःशांती, आत्मशांती आणि समाधान कायमचे गमावून बसतो. कोणाचा तरी हक्क हिरावून, कोणाला फसवून किंवा पीडितांचे तळतळाट आणि शिव्या-शाप घेऊन मिळवलेली संपत्ती कधीही माणसाच्या आयुष्यात शाश्वत आनंद आणि समृद्धी आणू शकत नाही. उलट, असा पैसा घरामध्ये भीती, अस्वस्थता, अपराधीपणाची बोच, कलह, आजारपण आणि मानसिक तणावच सोबत घेऊन येतो. बाह्य जगात कितीही ऐषोराम दिसला, तरी अंतरात्म्याची शांतता आणि रात्रीची सुखाची झोप ही कोणत्याही मौल्यवान वस्तूने विकत घेता येत नाही. गैरमार्गाने कमावलेल्या पैशाच्या जोरावर क्षणिक सुख अनुभवता आले, तरी आत्म्याला मिळणारे समाधान आणि नैतिकतेची ताकद त्यातून कधीच निर्माण होऊ शकत नाही. पैसा किंवा संपत्ती कमावणे यात काहीही गैर नाही पण तो स्वतःच्या कष्टाने, प्रामाणिकपणाने, सत्याने आणि नैतिकतेच्या चौकटीत राहूनच कमवावा.
संत तुकाराम महाराजांनी प्रामाणिकपणे, न्यायाने व्यापार-धंदा करून संपत्ती आणि पैसा कसा कमवावा, यावर अत्यंत स्पष्ट आणि व्यावहारिक मार्गदर्शन करणारा प्रसिद्ध अभंग लिहिला आहे.
धर्माचा आणि अध्यात्माचा बाजार मांडणाऱ्या भोंदू पाखंडींनी पसरवलेले जाळे वरकरणी कितीही आकर्षक वाटले, तरी त्याचा शेवट नेहमीच आर्थिक, मानसिक आणि शारीरिक शोषणात होतो. प्रत्येक अडचणीवर रामबाण उपाय असणे किंवा कोणताही आजार बरा करण्याची अलौकिक शक्ती असणे, असा बनाव हे भोंदू रचतात. विशेष म्हणजे, या पाखंडींचे पितळ वारंवार उघडे पडत असूनही आणि त्यांच्या ब्लॅकमेलिंगसारख्या गंभीर गुन्ह्यांची सत्यता समोर येत असूनही लोक पुन्हा पुन्हा त्यांच्या जाळ्यात अडकतात. समाजात शिक्षणाचा प्रसार झाला असला, तरी वैज्ञानिक दृष्टिकोनाचा अभाव आणि स्वकष्टापेक्षा नशिबावर जास्त विश्वास ठेवण्याच्या वृत्तीमुळेच शोषणाचे हे दुष्टचक्र अविरत सुरू आहे. जोपर्यंत माणूस स्वतःच्या कर्तृत्वावर निष्ठा ठेवून आंधळी लालसा आणि अंधश्रद्धा सोडत नाही, तोपर्यंत हे भोंदूंचे जाळे नष्ट होणे शक्य नाही. हे लक्षात ठेवणे गरजेचे आहे की, या जगात कोणतीही गोष्ट फुकट मिळत नाही. आपल्याला जे हवे आहे त्यासाठी प्रामाणिक कष्टच करावे लागतात.दुसरीकडे, सत्ता आणि संपत्ती कमावण्याच्या आंधळ्या शर्यतीला अंत नाही. प्रत्येक माणसाची क्षमता, परिस्थिती आणि गरजा वेगळ्या असतात त्यामुळे इतरांच्या सुखाशी स्वतःची तुलना करून स्वतःला खिन्न किंवा उदास करून घेण्यात काहीही अर्थ नाही. आयुष्य जगताना नीतिमत्ता, सत्य आणि वास्तवाचे भान ठेवले पाहिजे. नेहमी विवेकवादी व तर्कनिष्ठ विचार करावा, जेणेकरून कोणीही आपला गैरफायदा घेऊ शकणार नाही. सुख ही एक आंतरिक भावना आहे. बाहेरील कोणतीही व्यक्ती किंवा भोंदूबाबा ते तुम्हाला शाश्वत स्वरूपात देऊ शकत नाही. म्हणूनच, चमत्कारांच्या किंवा सोप्या उपायांच्या नादी लागून स्वतःच्या आयुष्याची परवड करून घेऊ नका.
संतोबा...
0 प्रतिक्रिया:
Post a Comment